Yön ve Yer Kavramlarını Müzikle Öğretmek: Anaokulu Etkinlikleri

Uzamsal kavramlar (yukarı-aşağı, ileri-geri, içinde-dışında, önünde-arkasında, sağ-sol) okul öncesi programının temel başlıklarındandır ve genellikle görsellerle çalışılır. Oysa bu kavramların tamamı bedenle öğrenilir; çocuk "yukarı"yı resimde değil, kolunu kaldırdığında anlar.

Müzik burada iki nedenle işe yarar. Birincisi, hareketi tekrarlanabilir ve keyifli hâle getirir. İkincisi, müziğin kendisinde zaten uzamsal bir yapı vardır: sesler "yüksek" ve "alçak" diye adlandırılır. Bu tesadüf değildir ve çocuk için güçlü bir köprüdür.

Pes-tiz ile yukarı-aşağı bağlantısı

Müzikte ince sese "yüksek", kalın sese "alçak" denir. Çocuk bu ilişkiyi kendiliğinden kurmaz; kurmasına yardım etmek gerekir.

1. Sesle yükselen beden

Süre: 5 dk · Grup: tüm sınıf, ayakta · Malzeme: yok

1. Çömelin ve kalın bir sesle başlayın.
2. Yavaşça ayağa kalkarken sesinizi inceltin.
3. Kollarınızı yukarı uzatırken en ince noktaya ulaşın.
4. Aynı yolu tersten inin.
5. Üç tekrardan sonra bir çocuk lider olsun.

Bu etkinlikte çocuk ses yüksekliğini beden yüksekliğiyle eşleştirir. Basit görünür ama müzik eğitiminin ileri aşamalarının temelidir.

2. Yukarı mı, aşağı mı?

Süre: 4 dk

Siz kayan bir ses çıkarırsınız (pesten tize ya da tizden pese), çocuklar kollarıyla yönü gösterir. Kısa ve dikkat gerektiren bir dinleme oyunudur. Üç yaş grubunda yalnızca yukarı yönüyle başlayın; iki yön aynı anda karıştırılabilir.

İleri-geri ve hareket şarkıları

3. Çemberde yön değiştirme

Süre: 7 dk · Grup: 10-20 kişi, el ele

Çember bir yöne döner; siz bir işaret verdiğinizde ters yöne döner. Yön değişimi hem uzamsal farkındalık hem dikkat gerektirir. Hızı siz belirleyin, düşme riskine karşı yavaş tutun.

• 3 yaş: Yalnızca tek yönde dönün, değişimi sonra ekleyin.
• 5-6 yaş: İki değişim arasını kısaltın; tepki süresi çalışılır.

4. İleri dört, geri dört

Süre: 6 dk · Malzeme: davul veya tef

Dört vuruş ileri yürünür, dört vuruş geri. Geri yürümek okul öncesinde belirgin biçimde zordur; denge ve uzamsal algı birlikte çalışır. Çocukların arkasında engel olmadığından emin olun.

İçinde-dışında ve çevresinde

5. Çalgı kutunun içinde mi?

Süre: 6 dk · Malzeme: bir kutu, birkaç küçük çalgı

1. Çalgıyı kutunun içine koyup çalın; ses boğuk gelir.
2. Dışına çıkarıp çalın; ses net gelir.
3. Çocuklar gözleri kapalı dinleyip "içinde" ya da "dışında" der.
4. Sonra çocuklar sırayla saklayıp çalsın.

Kavramı hem görsel hem işitsel olarak çalıştıran nadir etkinliklerden biridir. Eşleştirme ve sembol tanıma çalışmalarıyla birlikte masaya da taşınabilir; Bul Beni gibi eşleştirme oyunları bu tür kavram çalışmalarını sessiz bir istasyona dönüştürür.

6. Halkanın içinde, dışında, çevresinde

Süre: 8 dk · Malzeme: yere serilmiş halkalar

Müzik çalarken çocuklar dolaşır. Müzik durunca siz bir yönerge verirsiniz: "halkanın içine", "dışına", "çevresine". Üç yönerge okul öncesi için üst sınırdır; üç yaş grubunda ikiyle kalın.

7. Tünel geçişi

Süre: 6 dk

Çocuklardan ikisi el ele tutuşup köprü olur, diğerleri şarkı eşliğinde altından geçer. "Altından", "üstünden" ve "arasından" kavramları hareketle yaşanır. Şarkı bitince köprü iner ve içeride kalan yeni köprü olur.

Sağ-sol: gerçekçi beklenti

Sağ ve sol ayrımı, diğer uzamsal kavramlardan belirgin biçimde zordur ve okul öncesinde tam olarak oturması beklenmez. Çoğu çocuk bu ayrımı ilkokul yıllarında netleştirir.

İşaretleyici kullanmak

• Sağ bileğe renkli bir bileklik ya da bant takın. Çocuk "sağ" yerine "bilekli el" diye düşünür ve doğru yapar.
• Bilekliği her etkinlikte aynı ele takın; değiştirmek kafa karıştırır.
• Sınıfın tamamına aynı renkten takın.
• Etkinlik sırasında siz çocuklara dönük durursanız aynanız olurlar; sizin sağınız onların solu olur. Yönergeyi verirken onlarla aynı yöne dönün.

8. Bilekli el yukarı

Süre: 5 dk

Şarkı eşliğinde "bilekli el yukarı, diğer el aşağı" gibi yönergeler verin. Bilekliği zamanla kaldırıp "sağ el" demeye geçin, ama başaramayan çocuğu düzeltmeyin; bu yaşta hata beklenen bir durumdur.

Sınıf düzeni ve güvenlik

Uzamsal kavram etkinliklerinin neredeyse tamamı hareket içerir ve bu da alan gerektirir. Birkaç düzenleme sorunların çoğunu önler.

• Alanı önceden açın. Etkinlik başladıktan sonra masa çekmek dikkati dağıtır ve enerji düşürür.
• Geri yürüme etkinliklerinde arkayı kontrol edin. Çocuklar geri giderken arkalarını göremez; duvara ve mobilyaya olan mesafeyi siz ayarlayın.
• Kişisel alan kuralı koyun. Kollar iki yana açıldığında kimseye değmiyorsa aralık yeterlidir.
• Halka ve kutu gibi malzemeleri sabitleyin. Kayan halka düşmeye yol açar; kaymaz zemin ya da bant kullanın.
• Kalabalık sınıfta bölün. Yirmi beş kişiyle yön değiştirme oyunu risklidir; yarım grupla çalışın, diğer yarısı ritim tutarak eşlik etsin.

Etkinlikleri gün içine yaymak

• Sıraya girerken: "Ali'nin arkasına", "kapının önüne" gibi yönergeler kullanın.
• Toplanmada: "Kutunun içine", "rafın üstüne" diyerek yer bildiren ifadeleri çoğaltın.
• Bahçede: Aynı halka oyununu geniş alanda tekrarlayın; kaba motor beceri de çalışır.
• Kitap saatinde: Resimdeki nesnelerin yerini sorun: "Kedi masanın altında mı üstünde mi?"

Yönerge dilini sadeleştirmek

Uzamsal kavram etkinliklerinde çocuğun zorlanmasının nedeni çoğu zaman kavram değil, yönergenin kuruluşudur.

• Tek kavram, tek yönerge. "Halkanın içine gir ve kollarını kaldır" iki kavram içerir; üç yaş grubunda bölün.
• Söylerken gösterin. Sözlü yönergeyi hareketle birlikte verin; çocuk önce hareketi kopyalar, kelimeyi sonra bağlar.
• Aynı kelimeyi kullanın. Bir gün "içine", ertesi gün "ortasına" derseniz kavram bulanır. Kelimeyi sabitleyin.
• Olumsuz yönergeden kaçının. "Dışında kalma" yerine "içine gir" deyin; olumsuz yapı bu yaşta ek işlem yükü getirir.

Kavramın oturduğunu nasıl gözlersiniz?

1. Yönergeyi uygulayabiliyor mu? "Halkanın içine gir" dendiğinde doğru yapıyor mu? Bu ilk aşamadır.
2. Kendisi kullanıyor mu? "Topum masanın altında" diyebiliyor mu? Üretim, anlamadan sonra gelir.
3. Başkası için yapabiliyor mu? "Arkadaşının arkasına geç" yönergesi, kendi bedeni dışında bir referans noktası gerektirir ve belirgin biçimde zordur.

Üçüncü basamağı okul öncesinde her çocuktan beklemeyin; ilk ikisi bu yaş için yeterli bir kazanımdır.

Dört haftalık uygulama sırası

1. 1. hafta: Yukarı-aşağı. Etkinlik 1 ve 2. Pes-tiz bağlantısı burada kurulur.
2. 2. hafta: İleri-geri. Etkinlik 3 ve 4. Hareket alanı geniş tutulmalıdır.
3. 3. hafta: İçinde-dışında. Etkinlik 5, 6 ve 7.
4. 4. hafta: Sağ-sol denemesi ve önceki üç haftanın tekrarı. Etkinlik 8.

Dördüncü haftanın sonunda bütün kavramları tek bir oyunda birleştirin: müzik durunca sırayla "halkanın içine", "kollar yukarı", "iki adım geri" yönergelerini verin. Bu birleşik oyun, hem tekrar hem değerlendirme işlevi görür. Kavram ve eşleştirme temelli materyalleri karşılaştırmak için kutu oyunları kategorisine, hareket şarkısı dağarcığı için Çal Söyle Oyna gibi kaynaklara ve diğer uygulama rehberleri için blog yazılarımıza bakabilirsiniz.

Aynı kavramı farklı çalgılarla pekiştirmek

Yön ve yer kavramları tek bir etkinlikte oturmaz; aynı kavramın farklı araçlarla tekrar edilmesi gerekir. Çalgı değiştiğinde çocuk kavramı yeniden değil, daha derin tanır.

• Metalofon ve ksilofon. Çubuklar boyuna göre dizildiği için yukarı-aşağı ilişkisi gözle görünür. Çocuk elini sağa doğru kaydırdıkça sesin inceldiğini kendi görür — bu, pes-tiz kavramının en somut hâlidir.
• Ses. Kendi sesiyle yukarı çıkıp aşağı inmek, çalgıdan bağımsız olarak kavramı bedene yerleştirir. Elini de sesle birlikte hareket ettirmesi bağı güçlendirir.
• Davul ve vurmalılar. Bunlar yükseklik değil konum çalışması için uygundur: davulun içine, kenarına, altına vurmak; içinde-dışında kavramını sesle birleştirir.
• Beden. Ayak yere, el dize, el başa — üç farklı yükseklikte üç farklı ses. Çalgı gerektirmeyen ve her sınıfta uygulanabilen en pratik yol budur.

Kavram karışmalarını düzeltmek

Bu yaş grubunda yön kavramları düzenli olarak birbirine karışır ve bu bir sorun değil, gelişimin normal seyridir. Öğretmenin yapması gereken düzeltmek değil, ayrımı görünür kılmaktır.

1. Yüksek ile gürültülü karışır. Çocuk tiz sesi güçlü, pes sesi hafif sanabilir. Ayrım için aynı sesi hem hafif hem güçlü çalmak, sonra tizini aynı şekilde denemek gerekir.
2. Hızlı ile yukarı karışır. Hızlanan bir ezgiyi çocuk yükseliyor sanabilir. Sabit tempoda yükselen bir dizi çalmak bu karışıklığı çözer.
3. Sağ-sol geç oturur. Dört-beş yaşta beklenmez. Sağ-sol yerine bana yakın-uzak ya da pencere tarafı-kapı tarafı gibi mekâna bağlı yönergeler kullanmak daha işlevseldir.
4. Ayna etkisi. Öğretmen çocukların karşısında durduğunda sağ ve sol ters görünür. Aynı yöne bakacak şekilde durmak ya da yönergede taraf belirtmemek karışıklığı ortadan kaldırır.

Sık sorulan sorular

Sağ-sol kavramı hangi yaşta beklenmeli?

Dört-beş yaşta güvenilir biçimde oturmaz ve bu normaldir. Bu yaşta sağ-sol yerine mekâna bağlı yönergeler — pencere tarafı, kapı tarafı, bana yakın — çok daha işlevseldir. Sağ-sol ayrımı genellikle altı yaştan sonra netleşir.

Pes-tiz ile yukarı-aşağı bağlantısı nasıl kurulur?

Metalofon ya da ksilofon gibi çubukları boyuna dizili çalgılarda bu ilişki gözle görünür; çocuk elini kaydırdıkça sesin değiştiğini kendi fark eder. Kendi sesiyle yukarı çıkarken elini de kaldırması, bağı bedende pekiştirir.

Çocuk yüksek sesi gürültülü sanıyor, nasıl düzeltilir?

Aynı sesi hem hafif hem güçlü çalıp ardından tizini aynı şekilde denemek en net ayrımı verir. Bu karışıklık bu yaşta çok yaygındır ve düzeltilmesi tekrar gerektirir; bir kez açıklamakla oturmaz.

Öğretmen çocukların karşısında mı durmalı?

Yön çalışmalarında hayır. Karşıda durulduğunda sağ ve sol ters görünür ve çocuk taklit ederken yanlış yöne gider. Aynı yöne bakacak şekilde durmak ya da yönergede taraf belirtmemek bu sorunu ortadan kaldırır.

Kavramın oturduğunu nasıl anlarız?

Çocuk yönergesiz olarak kendiliğinden kullanmaya başladığında. Örneğin sesi yükseltirken elini kaldırıyorsa ya da başka bir derste yukarıdaki ses diyorsa aktarım gerçekleşmiş demektir. Sorulduğunda doğru cevap vermek tek başına yeterli bir gösterge değildir.