Ses Aralığı Dar Sınıflar İçin 29 Ekim Şarkısı Seçme Rehberi

Her sınıfta, şarkı söylerken sesi konuşma sesinden pek ayrılmayan öğrenciler vardır. Bazı sınıflarda bu öğrenciler bir iki kişiyle sınırlı kalır, bazılarında sınıfın yarısını oluşturur. Özellikle okulun ilk haftalarında, uzun bir yaz tatilinden sonra, sınıfların çoğunun rahatça söyleyebildiği aralık dardır. 29 Ekim için seçtiğiniz şarkı bu aralığa uymazsa sonuç iki yönden birine gider: çocuklar tiz yerlerde bağırır ya da pes yerlerde mırıldanmaya başlar. Bu yazıda sınıfınızın aralığını beş dakikada nasıl ölçeceğinizi, bir şarkının aralığını notadan nasıl okuyacağınızı, ikisini nasıl eşleştireceğinizi ve uymadığında hangi uyarlamaları yapabileceğinizi anlatıyoruz.

Dar aralık ne demek, neden olur?

Bir sınıfın rahat aralığı, öğrencilerin büyük çoğunluğunun zorlanmadan, temiz ve bağırmadan söyleyebildiği en pes ve en tiz ses arasındaki mesafedir. Bu mesafe dar olduğunda sınıf yalnızca birkaç sesin içinde rahattır. Bunun birkaç yaygın sebebi vardır:

• Az şarkı söyleme deneyimi: Evde ve okul öncesinde az şarkı söyleyen çocuk, sesini konuşma bölgesinin dışına taşımayı henüz denememiştir.
• Konuşma sesi ile şarkı sesinin karışması: Çocuk şarkı söylerken de konuşma sesini kullanır. Daha hafif ve parlak olan şarkı sesini, yani birçok öğretmenin "kafa sesi" dediği bölgeyi henüz keşfetmemiştir.
• Yetişkin seslerini taklit: Çocuğun en çok dinlediği müzik yetişkin şarkıcıların sesleriyle söylenmiştir ve bu sesler çocuk sesine göre pestir. Çocuk o sesleri taklit ettikçe kendi rahat bölgesinin altında söylemeye alışır.
• Ses değişimi: Ortaokulda, özellikle erkek öğrencilerde, aralık geçici olarak daralır ve kararsızlaşır.

Bir not: Aralığı dar olan ya da sesi eşleştiremeyen çocuğu "detone" ya da "sesi yok" diye etiketlemeyin. Bu çocukların büyük çoğunluğu ses eşleştirmeyi henüz öğrenmektedir ve doğru alıştırmalarla zaman içinde ilerler. Etiket ise çocuğun şarkı söylemeyi tamamen bırakmasına yol açabilir.

Sınıfınızın aralığını beş dakikada ölçün

Ölçümü bir sınav gibi değil, bir oyun gibi yapın. Öğrencileri tek tek dinlemek yerine sınıfı bir bütün olarak dinleyin; amaç kimin iyi söylediğini bulmak değil, sınıfın ortak rahat bölgesini bulmaktır.

1. Kaydırak sesi: Çocuklardan bir "uu" sesiyle aşağıdan yukarı ve yukarıdan aşağı kayan bir ses çıkarmalarını isteyin, sanki bir kaydıraktan iniyorlarmış gibi. Elinizle kaydırağın yönünü gösterin. Bu alıştırma hem ısınmadır hem de çocukların sesinin nereye kadar rahatça çıktığını duymanızı sağlar.
2. Yankı basamakları: İki üç sesten oluşan çok kısa bir ezgi söyleyin, sınıf yankılasın. Aynı ezgiyi her seferinde biraz daha yukarıdan söyleyin. Sınıfın sesinin incelmeye, zorlanmaya ya da bağırmaya başladığı yeri not edin. Sonra aynı işlemi aşağı doğru yapın; seslerin kaybolmaya ve mırıltıya dönmeye başladığı yeri de not edin.
3. Çoğunluk kuralı: Not ettiğiniz iki nokta arasındaki bölge, sınıfınızın rahat aralığıdır. Birkaç güçlü öğrencinin çıkabildiği uç sesleri değil, sınıfın büyük kısmının temiz söylediği bölgeyi esas alın.

Bu iki noktayı bir piyano, bir akort uygulaması ya da elinizdeki herhangi bir çalgıyla bulup bir kâğıda yazın. Bu kâğıt, şarkı seçerken elinizdeki en değerli bilgidir. Çocuk sesi eğitimine dair kaynaklar ilkokulun ilk yıllarında rahat aralığı genellikle dar bir bölge olarak tarif eder ve bu bölgenin yaşla, deneyimle genişlediğini vurgular. Yine de genel bir tarife değil, kendi sınıfınızın ölçümüne güvenin.

Şarkının aralığını notadan okumak

Bir şarkıyı sınıfınıza uydurmak için iki şeye bakmanız gerekir: aralığı ve ağırlık merkezi.

• Aralık: Notadaki en pes ve en tiz ses. Şarkının sınırlarını gösterir.
• Ağırlık merkezi: Notaların çoğunun toplandığı bölge. Şarkının yükünü gösterir.

Bu ayrım önemlidir. Yalnızca bir kez, kısa süreliğine tiz bir sese dokunan şarkı, sürekli tiz bölgede dolaşan şarkıdan çok daha kolaydır, oysa ikisinin aralığı aynı olabilir. Notaya bakarken kalemle en pes ve en tiz sesleri daire içine alın, sonra notaların çoğunun hangi bölgede toplandığına bakın. Uzun tutulan seslere ayrıca dikkat edin; sınıfın sınırında olan bir ses kısa geçiyorsa sorun olmayabilir, ama uzun tutuluyorsa çocuk o seste zorlanır.

Elinizde nota yoksa şarkıyı kendiniz yavaşça söyleyerek ve bir çalgıyla eşleştirerek aynı bilgiyi çıkarabilirsiniz. Kayıttan öğrenilecek şarkılarda kaydın yetişkin sesleriyle mi, çocuk sesleriyle mi yapıldığına da bakın.

Eşleştirme: dört olası sonuç

Sınıfınızın rahat aralığını şarkının aralığı ve ağırlık merkeziyle karşılaştırdığınızda dört sonuçtan biriyle karşılaşırsınız:

1. İkisi de uyuyor: Şarkıyı olduğu gibi seçin. En rahat durum budur.
2. Aralık uyuyor, ağırlık merkezi kayık: Şarkı sınıfın aralığına sığıyor ama sürekli bir uca yakın dolaşıyor. Tonu aktarmak çoğu zaman bu sorunu tek başına çözer.
3. Bir iki uç ses taşıyor: Şarkının büyük bölümü uygun, ama bir iki ses sınıfın sınırının dışında. Melodiyi değiştirmeden o sesleri daha güçlü bir gruba verebilir ya da tonu biraz kaydırabilirsiniz.
4. Aralık çok geniş: Şarkının iki ucu da sınıfın aralığının dışında. Bu durumda en iyi karar başka bir şarkı seçmektir. Geniş aralıklı bir şarkıyı dar aralıklı bir sınıfa uydurmaya çalışmak, üç haftanın büyük kısmını ses sorunlarıyla geçirmek demektir.

Ton aktarma: pratik yollar

Ton aktarmak, şarkının tamamını aynı oranda yukarı ya da aşağı taşımaktır. Melodi değişmez, yalnızca yüksekliği değişir. Eşliğinize göre üç yol vardır:

• Piyano ya da klavye: Eşlikçi şarkıyı farklı bir tonda çalar. Bunu provadan önce eşlikçiyle konuşun ve yeni tonu birlikte deneyin. Birçok elektronik klavyede tonu tek tuşla kaydırma özelliği bulunur.
• Gitar ya da ukulele: Akorları bilinen bir şarkıda tonu taşımak kolaydır; gitarda kapo kullanarak akor şekillerini değiştirmeden tonu yukarı taşıyabilirsiniz. Örneğin söz ve müziği Gülçin Güneş'e ait "Adı Cumhuriyet" şarkısının akorları ücretsiz paylaşıldığı için, şarkıyı sınıfınıza uygun bir tonda gitarla ya da ukuleleyle çalmanız mümkündür.
• Altyapı: Bazı ses düzenleme programları ve uygulamalar bir kaydın tonunu temposunu değiştirmeden kaydırabilir. Bu yolu kullanırsanız sonucu mutlaka dinleyin; ton fazla kaydırıldığında ses yapay bir renk alabilir. Bir iki sesten fazla kaydırmanız gerekiyorsa başka bir eşlik yolu düşünün.

Piyano eşliğiniz yoksa diğer seçenekleri piyano eşliği olmayan okullar yazımızda karşılaştırdık. Onuncu Yıl Marşı gibi yetişkin kayıtlarıyla bilinen eserlerde ton konusunu ayrıca 10. Yıl Marşı yazımızda ele aldık.

Melodiyi bozmadan yapılabilecek uyarlamalar

Ton aktarmak yetmediğinde ya da mümkün olmadığında, melodiyi değiştirmeden şu uyarlamaları deneyebilirsiniz:

• Grup dağılımı: Şarkının tiz bölümlerini sesi rahatça yükselen küçük bir gruba verin; sınıfın geri kalanı o bölümde susar ya da yalnızca son sözcüklere katılır.
• Oktav seçeneği: Ortaokulda sesi kalınlaşmış öğrencilerin melodiyi bir oktav aşağıdan söylemesine izin verin.
• Konuşma bölümü: Bir kıtayı ritimli konuşma olarak, koro hâlinde okuyun. Bu, aralık sorununu o bölüm için tamamen ortadan kaldırır ve sahnede bir çeşitlilik de yaratır.
• Ritim partisi: Aralığı en dar olan öğrencilere bir ritim kalıbı verin. Bu öğrenciler programın dışında kalmaz, sesini zorlamadan katılır.

Aralığı genişletmek: üç haftalık mini ısınma programı

Üç hafta, bir sınıfın aralığını kökten değiştirmeye yetmez; ama düzenli ısınmayla sınıfın rahat bölgesi bir iki ses genişleyebilir ve daha önemlisi çocuklar şarkı sesini keşfetmeye başlar. Her dersin başına beş dakikalık şu sırayı koyun:

1. Kaydırak ve siren sesleri: "Uu" ya da "vv" sesiyle kayan sesler. Sesin yukarıda hafifleyip incelmesine izin verin; bağırmaya dönüşmesine izin vermeyin.
2. Yankı oyunları: Kısa ezgilerle, her seferinde bir basamak yukarı. Sınıfın konforlu bölgesinden başlayıp bir iki ses dışına çıkın, sonra geri dönün.
3. Hafif ses imgeleri: "Bir kuş gibi", "uzaktaki birine sesleniyormuş gibi ama bağırmadan" gibi imgeler çocuğu kafa sesine yönlendirir.

Daha fazla ısınma fikri için müzik dersi ısınma etkinlikleri yazımıza bakabilirsiniz. Öğretmen olarak kendi sesinizin de sınıfa örnek olduğunu unutmayın; çocuklar sizin sesinizin yüksekliğini ve rengini taklit eder. Kendi sesinizi sağlıklı ve esnek kullanmak için Prof. Vox ses eğitimi metodu gibi kaynaklardan yararlanabilirsiniz.

Sesi eşleştiremeyen öğrenci koroda ne yapar?

Ölçümde bazı öğrencilerin hiçbir yükseklikte sesi eşleştiremediğini fark edebilirsiniz. Bu öğrencileri korodan çıkarmayın, ama onları da tek başına zor bir yükün altına sokmayın.

• Onları sesi güçlü ve temiz olan öğrencilerin arasına yerleştirin. Çocuk yanındaki sesi duyarak eşleştirmeyi öğrenir.
• Derste onlarla bireysel çalışma yapacaksanız bunu sınıfın önünde değil, kısa ve oyun hâlinde yapın.
• Gösteride onlara ritim partisi, konuşma bölümü ya da hareket gibi görevler verin. Katılım hissi, sesin gelişmesi için de en güçlü motivasyondur.

Sık yapılan hatalar

• Şarkıyı kayıttan seçmek: Kaydı beğendiğiniz şarkı, sınıfınızın aralığına uymayabilir. Önce aralığa, sonra beğeniye bakın.
• Güçlü sesleri ölçü almak: Koronun en iyi beş öğrencisinin aralığı sınıfın aralığı değildir.
• Tiz yerlerde "daha yüksek" demek: Tiz bölgede zorlanan sınıftan daha fazla ses istemek, bağırmayı davet eder. Bunun yerine tonu ya da dağılımı değiştirin.
• Ton kararını son haftaya bırakmak: Üç hafta bir tonda çalışılmış şarkıyı son hafta başka bir tona taşımak sınıfın kafasını karıştırır. Ton kararı ilk derste verilmelidir.

Kısaca

Ses aralığı dar bir sınıf için 29 Ekim şarkısı seçerken önce sınıfınızın rahat aralığını oyunla ölçün, sonra şarkının hem aralığına hem de ağırlık merkezine bakın. İkisi uyuyorsa seçin; ağırlık merkezi kayıksa tonu aktarın; birkaç uç ses taşıyorsa grup dağılımı ve oktav seçeneğiyle melodiyi bozmadan uyarlayın; aralık çok genişse başka bir şarkı seçin. Her derse beş dakikalık bir ısınma ekleyin ve sesi eşleştiremeyen öğrencileri korodan çıkarmak yerine onlara uygun görevler verin. İlkokul için uygun eser seçeneklerini ilkokul koro şarkıları yazımızda bulabilirsiniz.