10. Yıl Marşı'nı Çocuklara Öğretmek: Ses Aralığı ve Çalışma Planı

Onuncu Yıl Marşı, 29 Ekim törenlerinin neredeyse değişmeyen parçasıdır. Okulda herkes bilir, veliler de eşlik eder. Ama "herkesin bildiği" bir eser olması, onun iyi söylendiği anlamına gelmez. Çocuk korolarında bu marş çoğu zaman bağırarak, sözler yutularak ve tempo giderek hızlanarak söylenir. Bu yazıda marşı çocuklara öğretirken sırasıyla nelere bakmanız gerektiğini anlatıyoruz: bağlamı nasıl anlatacağınızı, notanızdaki ses aralığını nasıl değerlendireceğinizi, tempo ve diksiyon çalışmasını ve sınıf düzeyine göre dört haftalık bir çalışma planını.

Künye ve sınıfa anlatılacak bağlam

Onuncu Yıl Marşı'nın sözleri Behçet Kemal Çağlar ve Faruk Nafiz Çamlıbel'e, müziği Cemal Reşit Rey'e aittir. Marş 1933'te, Cumhuriyet'in onuncu yılı için yazıldı. Çocuğa bu bilgiyi verirken tarihleri bir zaman çizgisi üzerinde göstermek işe yarar: 1923'te Cumhuriyet ilan edildi, on yıl sonra 1933'te bu marş yazıldı, bugün ise Cumhuriyet'in yüzü aşkın yılını kutluyoruz. 2026'da kutladığımız, Cumhuriyet'in 103. yılıdır.

Marşın en bilinen dizesi "Çıktık açık alınla on yılda her savaştan" dizesidir. Çocuklarla bu dizedeki açık alınla ifadesini konuşun. Alın, yüzün üst kısmıdır; "açık alınla" ise başı dik, utanacak bir şey olmadan, onurla demektir. Bu ifadeyi anlayan çocuk dizeyi farklı söyler: bağırarak değil, dik durarak. Marşın diğer dizelerindeki anlamı az bilinen sözcükleri de dersten önce bir listeye çıkarın ve her birini tek cümleyle açıklayın.

Not: Marşın söz ve müzik hakları korunmaktadır; bu nedenle sözlerin tamamını burada yayımlamıyoruz. Ders kitabınızdaki ya da güvenilir bir yayındaki metni kullanın ve sınıfa dağıttığınız kâğıtta künyeyi doğru yazın.

Önce notaya bakın: ses aralığı

Marşı öğretmeye başlamadan önce elinizdeki notanın en pes ve en tiz sesini bulun ve bunu sınıfınızın rahat söyleyebildiği aralıkla karşılaştırın. Bu karşılaştırmayı atlamak, en sık yapılan hatadır. Dinlettiğiniz kayıt yetişkin bir koro ya da bando kaydıysa, kayıttaki ton çocuk sesleri için uygun olmayabilir. Çocuklar kayıttaki yetişkin sesleri taklit etmeye çalıştığında ya sesi bastırarak çok pes söyler ya da zorlanarak bağırır.

Sınıfınızın rahat aralığını bilmiyorsanız kısa bir yoklama yapın: basit bir ezgiyi birkaç farklı yükseklikte söyletin ve sınıfın büyük çoğunluğunun hangi yükseklikte zorlanmadan, temiz söylediğini dinleyin. Ardından notanızı bu aralığa göre değerlendirin:

• Aralık uyuyorsa: Notayı olduğu gibi kullanın.
• Bir iki ses taşıyorsa: Notayı biraz yukarı ya da aşağı aktarmayı düşünün. Piyano ya da başka bir çalgıyla eşlik ediyorsanız bunu eşlikçiyle önceden konuşun; altyapı kullanıyorsanız ton değiştirmenin kaydı nasıl etkilediğini dinleyerek kontrol edin.
• Çok taşıyorsa: Marşın en zor bölümünü daha güçlü bir gruba verin ya da o bölümde sınıfın bir kısmının melodiyi bir oktav farklı söylemesine izin verin.

Sınıfınızın aralığı genel olarak darsa bu sorunu daha ayrıntılı ele aldığımız ses aralığı dar sınıflar yazımıza göz atabilirsiniz.

Tempo ve ritim: marş yürüyüştür, koşu değil

Marşlar yürüyüş temposunda söylenmek için yazılır. Çocuk korolarında ise marş her kıtada biraz daha hızlanır, çünkü heyecan tempoyu ileri iter. Tempo hızlandıkça sözler yutulur ve marş anlaşılmaz hâle gelir. Tempoyu oturtmanın en etkili yolu bedendir:

1. Yerinde yürüyüş: Sınıf ayakta, yerinde ve sessizce yürür. Siz tempoyu bir tef ya da alkışla verirsiniz. Çocuklar adımlarını tempoya oturtunca marşın ilk dizesini konuşarak, sonra söyleyerek ekleyin.
2. Sözlü ritim: Dizeleri ezgisiz, yalnızca ritmiyle konuşarak söyletin. Notanızdaki uzun ve kısa sesleri konuşmada da koruyun. Ritim konuşmada oturursa ezgiye geçince de bozulmaz.
3. Durdurma oyunu: Marş söylenirken siz elinizi kaldırdığınızda herkes durur, indirdiğinizde aynı tempoyla devam eder. Bu oyun çocuğa tempoyu kendi içinde taşımayı öğretir.

Törende tempoyu kimin vereceğini önceden belirleyin. Canlı eşlik varsa eşlikçi, altyapı varsa kayıt tempoyu verir; ikisi de yoksa şefin girişte açık ve net bir tempo göstermesi gerekir.

Diksiyon ve ses: güçlü ama bağırmadan

"Marş güçlü söylenir" düşüncesi doğrudur, ama çocuk güçlüyü çoğu zaman bağırmak olarak anlar. Bağırmak hem sesi yorar hem de sözleri anlaşılmaz kılar. Güçlü bir seslendirme için şu üç alışkanlığı çalışın:

• Duruş: Ayaklar omuz genişliğinde, omuzlar gevşek, baş dik. "Açık alınla" dizesinin anlamı burada bedene dönüşür.
• Ünsüzler: Sözcüklerin başındaki ve sonundaki ünsüzleri net söyleyin. Salonda anlaşılan şey sesin yüksekliği değil, ünsüzlerin netliğidir. Kısa bir alıştırma: dizeyi yalnızca fısıltıyla ama her ünsüzü abartarak söyletin, sonra normal sesle tekrarlatın.
• Sesi uzağa göndermek: Çocuğa salonun arka duvarındaki bir noktayı gösterin ve sesi oraya "atmasını" isteyin. Bu imge, boğazı sıkmadan sesin taşınmasını sağlar.

Öğretmen olarak sizin sesiniz de örnektir. Çocuklara marşı kısık ya da zorlanmış bir sesle söylerseniz aynısını taklit ederler. Kendi sesinizi sağlıklı kullanmak için Prof. Vox ses eğitimi metodu gibi kaynaklardan yararlanabilirsiniz. Ders başındaki kısa ısınma fikirleri için de müzik dersi ısınma etkinlikleri yazımıza bakabilirsiniz.

Sınıf düzeyine göre dört haftalık plan

Marşın tamamını her sınıfa öğretmek gerekmez. Sınıf düzeyine göre hedefi belirleyin:

• 1. ve 2. sınıf: İlk kıta ya da en bilinen bölüm. Törende büyük sınıflar söylerken küçükler bildikleri bölümde katılır.
• 3. ve 4. sınıf: Marşın büyük bölümü. Uzun dizelerde nefes yerleri önceden işaretlenir.
• Ortaokul: Marşın tamamı, temiz diksiyon ve sabit tempoyla.

Haftada iki ders varsayımıyla plan şöyledir:

1. 1. hafta: Bağlam ve sözcükler. Zaman çizgisi, "açık alınla" sohbeti, bilinmeyen sözcüklerin açıklanması. Marşı dinletin ve yerinde yürüyüşle tempoyu oturtun.
2. 2. hafta: Bölüm bölüm öğrenme. Uzun marşları parça parça öğretin; tekrar eden bir bölüm varsa önce onu öğretin, çünkü en çok söylenecek yer orasıdır. Sözlü ritim çalışması bu haftanın temelidir.
3. 3. hafta: Birleştirme ve diksiyon. Bölümler birleştirilir; ünsüz ve duruş çalışmaları yapılır. Haftanın sonunda tempo sabitliğini kontrol edin: marşın başı ve sonu aynı hızda mı?
4. 4. hafta: Toplu söyleme provası. Marş törende salonla birlikte söylenecekse bu hafta başka sınıflarla ya da tüm okulla bir kez birlikte deneyin.

Derste marşı canlı tutan dört küçük etkinlik

Bir marşı dört hafta boyunca aynı biçimde tekrarlamak, çocuğu eserden soğutur. Tekrarı farklı kılıklara sokan şu dört kısa etkinlik, her biri beş ila on dakika sürer ve ezberi pekiştirir:

1. Sözcük kartları: Marştaki anlamı az bilinen sözcükleri kartlara yazın. Her öğrenci bir kart çeker, sözcüğün anlamını kendi cümlesiyle anlatır ve sınıf o sözcüğün geçtiği yeri marşta bulup birlikte söyler.
2. Yürüyüş haritası: Sınıf marşı yerinde yürüyerek söyler; her dize bittiğinde herkes yönünü değiştirir. Çocuk böylece dizelerin nerede bittiğini bedeniyle öğrenir ve yanlış yerden nefes alma alışkanlığı azalır.
3. Bir dize, bir resim: Öğrenciler marşın bir dizesini seçip resmini çizer. Resimler sınıf panosunda dize sırasıyla asılır ve marş bu resimlere bakılarak söylenir. Okuma yazmayı yeni öğrenen sınıflarda resimler sözlerin yerini tutar.
4. Sessiz dize: Marş söylenirken sizin seçtiğiniz bir dize yalnızca içten, sessizce söylenir; sonraki dizede herkes aynı anda sesli devam eder. Bu oyun hem ezberi hem tempoyu birlikte sınar.

Eşlik seçenekleri: piyano, altyapı ya da eşliksiz

Marşı törende neyle söyleyeceğinize çalışmanın başında karar verin, çünkü bu karar ton ve tempo çalışmasını doğrudan etkiler. Canlı piyano eşliği tonu sınıfınıza göre ayarlamaya en çok izin veren seçenektir. Altyapı tempoyu sabitler, ama tonu ve süresi bellidir; koro altyapıya uymak zorundadır. Eşliksiz söylemek ise koronun tempoyu ve tonu kendi içinde taşımasını gerektirir ve en çok prova isteyen yoldur. Okulunuzda piyano eşliği yoksa seçenekleri piyano eşliği olmayan okullar yazımızda karşılaştırdık.

Toplu söyleme anı: salon da katıldığında

Onuncu Yıl Marşı törende çoğu zaman salonla birlikte söylenir. Bu, koronun kontrolünün azaldığı andır: salondaki yetişkinler kendi bildikleri tempoda ve tonda katılır. Koronun dağılmaması için:

• Marşın girişini şef ya da eşlik açık biçimde vermelidir. Belirsiz bir girişte salon ve koro farklı yerlerden başlar.
• Koro salonun temposuna kapılmamalı, şefi izlemelidir. Provada "salon hızlanırsa biz hızlanmayız" diye bir kural koyun.
• Mikrofon kullanılıyorsa koronun önündeki mikrofonlar salonun sesini bastıracak düzeyde açılmamalıdır. Amaç koronun salonu taşıması, salonu susturması değildir.

Sık yapılan hatalar

• Notaya bakmadan kayıttan öğretmek: Yetişkin kaydının tonu çocuk sesine uymayabilir; sonuç ya bağırma ya mırıldanmadır.
• Sözcükleri açıklamamak: Anlamını bilmediği dizeyi çocuk sesler dizisi olarak ezberler ve yanlış yerden nefes alır.
• Hızlanmaya izin vermek: Her tekrarda biraz hızlanan marş, törende yarışa dönüşür.
• "Daha güçlü" diye bağırtmak: Güç, duruştan ve net ünsüzlerden gelir; ses yüksekliğinden değil.

Kısaca

Onuncu Yıl Marşı'nı çocuklara iyi öğretmek için önce bağlamı anlatın ve sözcükleri açıklayın, ardından notanızın ses aralığını sınıfınızın aralığıyla karşılaştırın. Tempoyu bedenle, diksiyonu ünsüz çalışmasıyla oturtun ve marşı sınıf düzeyine göre bölümlere ayırın. Törende salonla birlikte söylenecekse koronun şefe bağlı kalmasını sağlayın. Marşın Cumhuriyet'in diğer marşlarıyla birlikte nasıl anlatılacağını Cumhuriyet marşları ve hikâyeleri yazımızda, ilkokul için diğer eser seçeneklerini de ilkokul koro şarkıları yazımızda bulabilirsiniz.