Piyano Eşliği Olmayan Okullar İçin 29 Ekim Şarkıları: A Cappella ve Altyapı

Her okulda bir piyano yoktur. Olan okullarda da piyano çoğu zaman akortsuzdur, tören yerine taşınamaz ya da çalacak kimse yoktur. Müzik öğretmeni sınıfta tek başınadır ve hem koroyu yönetip hem eşlik çalamaz. Bu yazı, piyano eşliği olmadan 29 Ekim şarkılarını nasıl hazırlayabileceğinizi anlatıyor. İki yol var: hiç eşlik kullanmadan, yani a cappella söylemek ya da hazır bir altyapı ile söylemek. İkisinin de güçlü ve zayıf yanları var; çoğu okulda en iyi sonuç ikisinin birlikte planlanmasından çıkar.

Önce karar: a cappella mı, altyapı mı?

Kararı şarkıya değil, koşullara göre verin. Aşağıdaki sorular hangi yola yaslanacağınızı hızlıca gösterir.

• Tören nerede? Bahçe ve geniş spor salonunda a cappella koro kolayca kaybolur. Bu mekânlarda altyapı, koroya hem tempo hem de destek verir. Küçük, kapalı bir salonda ise a cappella sıcak ve doğal duyulur.
• Ses düzeni güvenilir mi? Altyapı, bir hoparlöre ve onu çalacak bir cihaza bağlıdır. Ses sistemi tören sabahı sorun çıkarıyorsa, altyapıya bağımlı bir koro sahnede çaresiz kalır.
• Koro kaç kişi, hangi yaşta? Okul öncesi ve birinci sınıflar eşliksiz söylerken tonu korumakta zorlanır; yavaş yavaş pesleşir. Daha büyük ve düzenli çalışan bir koro, kısa bir a cappella bölümü taşıyabilir.
• Kaç hafta var? A cappella söylemek daha fazla kulak çalışması ister. Süre kısaysa altyapı ile başlayın.

Çoğu okul için önerimiz şu: şarkıyı altyapıyla öğretin ve sahnede altyapıyla söyleyin; ama her provada bir bölümü eşliksiz söyleyin. Böylece ses düzeni çökse bile koronuz devam edebilir.

Altyapıyla çalışmak: neye dikkat etmeli?

Altyapı, piyanonun yerini tutan kayıtlı bir eşliktir. Ama bir piyanist gibi koroyu dinlemez, beklemez, tempo değiştirmez. Bu yüzden altyapıyla çalışan koronun, kaydın kendisine uyması gerekir. Bir altyapı seçerken ya da kullanırken şu noktalara bakın.

Altyapı seçerken

1. Kaynağı belli olsun. İnternette aynı şarkının birçok altyapısı dolaşır; kimin hazırladığı, hangi notaya dayandığı belli değildir. Okulda kullanacağınız altyapının notası da elinizde olsun ki ikisini karşılaştırabilesiniz.
2. Ton çocuklara uygun mu? Bazı altyapılar yetişkin sesine göre hazırlanır. Çocuğun rahat söylediği aralık genellikle orta bölgededir. Altyapıyı dinlerken şarkının en tiz ve en pes yerlerinde çocukların zorlanıp zorlanmadığına bakın. Zorlanıyorlarsa o altyapı sizin koronuz için uygun değildir.
3. Giriş net mi? Altyapının başında kaç ölçü giriş müziği olduğunu ve koronun hangi anda başlayacağını bilin. Girişi belirsiz bir altyapı, her provada ilk dizeyi dağıtır.
4. Melodi kayıtta çalıyor mu? Öğrenme aşamasında melodinin de duyulduğu bir kayıt işe yarar. Sahnede ise yalnız eşliğin olduğu bir altyapı, koronun sesini daha görünür kılar. İkisi de varsa öğrenmede birini, sahnede ötekini kullanın.

"Adı Cumhuriyet": ücretsiz altyapıya bir örnek

Bu yaklaşıma iyi bir örnek, Gülçin Güneş'in sözlerini ve müziğini yazdığı, nota düzenlemesini Murat Keskin'in yaptığı "Adı Cumhuriyet" adlı 29 Ekim koro şarkısıdır. Şarkının notası, akorları, sözleri ve altyapısı birlikte, Lumbadore YouTube kanalındaki videonun açıklamasındaki bağlantıdan ücretsiz indirilebiliyor. Yani elinizde hem nota hem altyapı aynı kaynaktan geliyor; ikisini karşılaştırmanız gerekmiyor. Eğitim amaçlı kullanım serbest; eser sahibinin tek ricası, şarkıyı seslendirirken ya da paylaşırken Gülçin Güneş'in adının anılmasıdır. Tören sunucusunun metnine bir cümle eklemek bu ricayı karşılamaya yeter.

Aşağıdaki video, şarkının bir okul korosu tarafından sözlü olarak seslendirilmiş hâlidir; altyapının nasıl duyulduğunu ve koronun nerede girdiğini buradan dinleyebilirsiniz.

Şarkının sözlerinin yapısı, eşliksiz çalışmaya da elverişli. İlk iki kıtada her dize çifti iki kez tekrarlanıyor; çocuk bir kez öğrendiğini hemen ikinci kez söylüyor. Son iki kıtada tekrar yok, ama "Atam'dan emanet adı cumhuriyet" dizesi ikinci yarıda iki kez dönüyor ve bir tutunma noktası oluyor. Şarkıyı sınıfta adım adım öğretme yolunu "Adı Cumhuriyet" koro şarkısı yazısında ayrıntılı anlattık.

Altyapıyla prova düzeni

• Altyapıyı ilk günden sahnede çalacağınız cihazdan ve mümkünse aynı hoparlörden çalın. Telefon hoparlöründen dinlenen kayıt, salon hoparlöründen çok farklı duyulur.
• Tempo konusunda pazarlık yoktur. Koro yavaşlarsa kayıt beklemez. Bu yüzden zor yerleri önce eşliksiz ve yavaş çalışın, sonra kayda bağlayın.
• Girişi saydırın. Altyapının giriş müziğinde parmaklarla ölçü sayısını gösterin; son ölçüde nefes alma işareti verin.
• Ses düzeyini koroya göre ayarlayın. Altyapı koronun üstünü örtmemeli. Koro, kaydın biraz önünde duyulmalı.
• Yedek alın. Altyapı dosyası en az iki ayrı cihazda olsun. Tören sabahı internet bağlantısına güvenmeyin; dosyayı önceden indirin.

A cappella söylemek: eşliksiz koro nasıl ayakta kalır?

Eşliksiz söylemenin iki büyük sorunu vardır: başlangıç tonunu bulmak ve şarkı boyunca tonu korumak. Çocuk korolarında ses, şarkı ilerledikçe çoğu zaman yavaş yavaş pesleşir. Bunun önüne geçmek için birkaç yöntem işe yarar.

Başlangıç tonunu vermek

Piyano yoksa başlangıç tonunu bir başka kaynaktan almanız gerekir. Bu bir akort aleti, telefon uygulaması, bir metalofon ya da blok flüt olabilir. Önemli olan, tonun her provada aynı olmasıdır. Şarkının başlangıç sesini notanızdan bakarak belirleyin; tonu bellekten tahmin etmeyin. Sahnede tonu çocuklara bir kez verin, birlikte mırıldansınlar, sonra girişi yapın. Bu işlem seyircinin fark etmeyeceği kadar kısa sürer.

Tonu korumak

• Nefesi planlayın. Nefes alınacak yerleri belirleyin ve herkes aynı yerde nefes alsın. Nefessiz kalan çocuk sesini düşürür, ton da onunla düşer.
• Dizelerin sonunu kısa kesmeyin ama uzatmayın da. Dize sonlarında ses düşmeye en yatkındır. Son heceyi tutarken ağzın açık ve yüzün canlı kalmasını hatırlatın.
• Tempoyu biraz canlı tutun. Çok yavaş söylenen şarkıda ton daha kolay düşer. Şarkının karakterini bozmadan tempoyu hafifçe canlandırmak çoğu zaman yeterlidir.
• Bölüm başlarında kontrol edin. Provada bir kıtanın sonunda durun ve başlangıç tonunu tekrar verin. Koronun ne kadar kaydığını hem siz hem çocuklar duyar. Bu farkındalık, zamanla kaymayı azaltır.

Ritmi eşliksiz tutmak

Piyano yalnız ton değil, ritim de verir. Eşlik olmadığında ritim desteğini çocukların kendi bedeninden ya da basit vurmalı çalgılardan alabilirsiniz. Hafif bir parmak şıklatma, dize başlarında yumuşak bir diz vuruşu ya da sadece bir davulun yavaş vuruşu, koroyu birlikte tutar. Bu yöntemleri ayrıntılı olarak enstrüman olmadan müzik dersi yazısında topladık.

Eşlik için piyano dışındaki seçenekler

Piyano yoksa elinizde başka çalgılar olabilir. Bunlar tam bir eşlik vermese de koroya destek olur.

• Gitar ya da ukulele: Akor çalabilen bir meslektaş ya da öğrenci varsa, notadaki akor işaretlerini takip ederek basit bir eşlik çalabilir. "Adı Cumhuriyet" için akorlar ücretsiz nota paketinde yer alıyor.
• Metalofon ve ksilofon: Şarkının temel seslerini uzun notalarla çalan bir iki öğrenci, koroya ton desteği verir. Bu çalgılarla basit eşlik kalıpları kurma yolunu Orff çalgılarıyla ilgili yazımızda anlatıyoruz.
• Vurmalı çalgılar: Tef, davul ya da tahta bloklar ritmi taşır. Tonu taşımazlar; o yüzden a cappella ile birlikte kullanılırlar.
• Blok flüt: Melodiyi çalan küçük bir flüt grubu, giriş müziği ya da ara müzik olarak kullanılabilir. Koroyla aynı anda melodiyi çalmak ise tonu korumaya yardım eder ama sesin dengesine dikkat etmek gerekir.

Bu seçeneklerin hiçbiri piyanonun yerini tam tutmaz, tutmak zorunda da değil. Amaç koroya bir zemin vermek. Tek bir metalofonun uzun ve sakin sesleri bile eşliksiz bir koronun güvenle söylemesine yetebilir.

İki sesli denemek isteyenler için

Eşliksiz koro, iki sesli söylemeye geçmek için iyi bir fırsattır. Piyano olmadığında çocuklar birbirini daha dikkatle dinler. Ama iki sesli a cappella, tek sesli olandan çok daha fazla çalışma ister. Süreniz kısıtlıysa tek seste kalın; ikinci sesi yalnız tekrar eden bir nakarat bölümünde, uzun tutulan birkaç notayla deneyin. Bu geçişin yöntemini kanondan çok sesliliğe geçiş yazısında ayrıntılı ele aldık.

Sınıf düzeyine göre öneriler

Okul öncesi ve 1. sınıflar

Bu yaşta eşliksiz söylemek zordur. Çocuklar tonu korumakta zorlanır ve kendi seslerini birbirinden ayırmakta güçlük çeker. Altyapıyla, melodinin de duyulduğu bir kayıtla çalışmak en güvenli yoldur. Şarkıyı kısa tutun; hareketle desteklenmiş bir kıta, uzun bir şarkıdan daha iyidir.

2–4. sınıflar

Altyapıyla öğretin, ama her provanın sonunda bir kıtayı eşliksiz deneyin. Çocuklar bu denemeyi oyun gibi sever: "Bakalım müzik olmadan da yapabiliyor muyuz?" Tonu ne kadar koruduklarını kayıt alıp dinletmek iyi bir öğrenme anıdır.

5–8. sınıflar

Bu yaş grubu kısa bir a cappella bölümü taşıyabilir. Şarkının bir kıtasını eşliksiz, geri kalanını altyapıyla söylemek tören için etkileyici bir dinamik yaratır. Ergenlikte ses değişimi yaşayan öğrencilerin ses aralığına dikkat edin; özellikle erkek öğrenciler için şarkının pes bölümü zorlayıcı olabilir.

Tören günü için yedek plan

Altyapıyla sahneye çıkan her koro, şu soruya cevap vermeli: ses kesilirse ne yapacağız? Bunun cevabı provada hazır olmalı.

1. Ses kesilirse koro durmaz, söylemeye devam eder. Bu kuralı çocuklara açıkça söyleyin ve bir provada bilerek sesi kesin.
2. Şef ritmi el hareketiyle belirgin biçimde vermeye başlar.
3. Ses geri gelirse kayıt koronun bulunduğu yere denk gelmeyebilir. Bu durumda kayıt tekrar başlatılmaz; koro şarkıyı eşliksiz bitirir.
4. Başlangıç tonunu verebileceğiniz küçük bir kaynak (akort aleti ya da bir metalofon) cebinizde ya da yanınızda olsun.

Bir kez denenen bu senaryo, tören günü bir aksilik olduğunda çocukların panik yapmasını önler. Provasını yapmadığınız bir aksilik, sahnede iki kat büyük görünür.

Özetle

Piyano eşliği olmayan okullar 29 Ekim'e hazırlanırken dezavantajlı değildir; sadece farklı bir hazırlık yapar. Kaynağı belli, notasıyla uyumlu bir altyapı seçin; "Adı Cumhuriyet" gibi notası ve altyapısı aynı yerden gelen bir eser bu açıdan işinizi kolaylaştırır. Her provada bir bölümü eşliksiz söyleyerek koronuzu ses düzenine bağımlı olmaktan kurtarın. Başlangıç tonunu her seferinde aynı kaynaktan verin, nefes yerlerini planlayın, aksilik senaryosunu bir kez deneyin. Sınıfta kullanacağınız ritim ve şarkı etkinliklerini çoğaltmak isterseniz Çal Söyle Oyna kitabındaki on çocuk şarkısı ve oyun kurgulu etkinlikler iyi bir başlangıç sunar.