Enstrüman Olmadan Müzik Dersi: Bedenle ve Sesle 12 Etkinlik

Türkiye'deki pek çok sınıfta müzik dersi, elde hiç çalgı olmadan işlenir. Bu bir eksiklik gibi görünse de, iyi kurgulandığında çalgısız ders hiç de yoksul değildir. Çünkü müziğin temel kavramları — tempo, uzun-kısa ses, ince-kalın ses, gürlük, sessizlik — çalgıya değil bedene ve sese ihtiyaç duyar. Dahası, beden perküsyonu unutulmaz, kırılmaz, dağıtılması gerekmez ve maliyeti yoktur. Aşağıda çalgısız uygulanabilecek on iki etkinlik, süreleri ve yaş aralıklarıyla birlikte veriliyor.

Beden perküsyonu: dört sesli bir orkestra

Bedenin dört temel sesi vardır ve her biri farklı bir tını üretir: ayak vuruşu (en kalın), diz vuruşu, alkış ve parmak şıklatma (en ince). Bu dördü, bir vurmalı çalgı takımının yerini tutar.

1. Dört kat (6-14 yaş, 6 dk)

Sınıfı dörde bölün. Her gruba bir ses verin. Sabit tempoda sırayla girin: önce ayak, sonra diz, sonra alkış, en son parmak. Dört katman üst üste bindiğinde sınıf kendi orkestrasını duyar. Çıkarken de aynı sırayla çıkın; girmek kolaydır, temiz çıkmak zordur ve asıl beceri odur.

2. Yankı zinciri (5-10 yaş, 4 dk)

Dört vuruşluk kalıbı siz çalarsınız, sınıf tekrar eder. Sonra sırayı bir öğrenciye devredin. Kalıp üreten çocuk, kalıbı tekrar edenden daha fazla şey öğrenir.

3. Sessiz vuruş (7-14 yaş, 5 dk)

Dört vuruşluk bir kalıpta bir vuruş “havada” yapılır: hareket vardır, ses yoktur. Sessizliği tutmak, ses üretmekten daha zordur ve iç tempo duygusunu geliştirir.

Ses ve konuşma etkinlikleri

4. Ses haritası (5-12 yaş, 5 dk)

Elinizi yukarı kaldırdıkça sınıfın sesi incelir, indirdikçe kalınlaşır. Sonra havada eğri bir çizgi çizin; sınıf o çizgiyi sesle takip etsin. Ses yüksekliği kavramı, tanım verilmeden yerleşir.

5. Tekerleme orkestrası (4-9 yaş, 6 dk)

Bilinen bir tekerlemeyi üç farklı biçimde söyletin: fısıltıyla, normal sesle, çok yavaş. Sonra sınıfı ikiye bölüp kanon gibi kaydırarak başlatın. Sözle yapılan bu çalışma, çok sesliliğe ilk adımdır.

6. Duygu tonlaması (8-14 yaş, 4 dk)

Tek bir cümle seçilir ve sırayla üzgün, kızgın, heyecanlı, uykulu biçimde söylenir. Sınıf hangi duygu olduğunu tahmin eder. Müzikte ifade kavramının en sade girişidir.

7. Sessizlik haritası (6-12 yaş, 3 dk)

Otuz saniye boyunca sınıf duyduğu sesleri sayar, sonra bunları yakın-uzak diye ayırır. Dinleme becerisini besler ve şaşırtıcı derecede hızlı sessizlik sağlar.

Sınıf eşyalarıyla ses üretme

8. Sıra orkestrası (6-12 yaş, 7 dk)

Sıranın üstü, kenarı ve altı üç farklı ses verir. Kalem ucu ve silgi de öyle. Sınıfı üç gruba ayırıp her gruba bir yüzey verin, dört vuruşluk kalıpları üst üste bindirin. Kural şart: sinyal gelene kadar kimse vurmaz.

9. Kâğıt sesleri (4-10 yaş, 4 dk)

Bir kâğıt buruşturulur, yırtılır, sallanır, üflenir. Dört farklı ses elde edilir ve bunlar bir hikâyenin ses efektlerine dönüşür: yağmur, rüzgâr, ateş, adım sesleri.

10. Kalem yağmuru (5-11 yaş, 5 dk)

Sınıf sırayla parmak şıklatır, sonra el sürtme, sonra diz vuruşuna geçer; ardından ters sırayla azalır. Bir yağmur sesi yaratılır. Gürlük değişimini (kreşendo-dekreşendo) anlatmanın en somut yoludur.

Hareketli etkinlikler

11. Donan heykel (4-9 yaş, 5 dk)

Siz tempo tutarken sınıf hareket eder, tempo durunca herkes donar. Tempoyu hızlandırıp yavaşlatarak beden farkındalığı ve tempo algısı birlikte çalışılır.

12. Adım kalıbı (7-14 yaş, 6 dk)

Uzun sesler için büyük adım, kısa sesler için küçük adım atılır. Yere dizilen dört kutuluk bir dizi, bedenle okunur. Ritmik değer öğretimine giden en güvenli köprüdür.

Çalgısız dersi ayakta tutan dört kural

• Sinyal olmadan ses yok. Çalgısız etkinliklerde ses kaynağı çocuğun kendisidir; bu yüzden başlama-durma sinyali daha da kritiktir.
• Az kalıp, çok tekrar. Üç farklı kalıbı yüzeysel geçmektense tek kalıbı dört farklı biçimde çalıştırın.
• Her etkinliği bir kavrama bağlayın. Eğlenceli ama kavramsız etkinlik, oyun saatidir; ders değildir.
• Sırayı görünür kılın. Kimin ne zaman gireceği belli değilse çalgısız etkinlikler hızla gürültüye dönüşür.

Bu etkinlikleri kâğıt üzerinde takip etmek isterseniz, hazır etkinlik sayfaları planlama süresini kısaltır. Basılı etkinlik kitapları içindeki kalıp ve çalışma sayfaları, çalgısız derslerde de doğrudan kullanılabilir. Şarkı temelli çalışmalar için şarkı ve oyunu birleştiren materyaller özellikle okul öncesi grubunda işe yarar.

Kalabalık sınıfta çalgısız çalışmak

Otuz kişilik bir sınıfta beden perküsyonu, çalgılı çalışmadan daha kolaydır çünkü dağıtım ve toplama süresi sıfırdır. Yine de düzen kendiliğinden gelmez:

• Grupları sabitleyin. Her ders yeni grup kurmak beş dakika götürür. Dönem boyunca aynı dört grup, aynı isimlerle çalışsın.
• Her gruba sabit bir ses verin. Birinci grup her zaman ayak, ikinci grup her zaman diz. Sabit rol, giriş anında kimin çalacağını tartışma konusu olmaktan çıkarır.
• Gruplar arası geçişi elle yönetin. Konuşmadan, sadece o gruba bakarak ya da el işaretiyle giriş verin. Sözlü sayma, kalabalıkta duyulmaz.
• Tam sınıfla başlamayın. Yeni bir kalıbı önce tek grupla kurun, sonra diğerlerini ekleyin. Otuz kişiyle aynı anda başlanan kalıp, hiç oturmaz.

Yaş gruplarına göre seçim

• 4-6 yaş: Donan heykel, kâğıt sesleri ve tekerleme orkestrası. Parmak şıklatma bu yaşta çoğu çocukta gelişmemiştir; onun yerine el sürtmeyi kullanın.
• 7-10 yaş: Dört kat, yankı zinciri ve kalem yağmuru en verimli üçlüdür. Bu yaş, katman kurmaktan büyük keyif alır.
• 11-14 yaş: Sessiz vuruş, adım kalıbı ve duygu tonlaması. Bu yaşta etkinliğin bir çıktısı olması beklenir; kısa bir grup performansıyla bitirmek katılımı artırır.

Çalgı geldiğinde ne değişir?

Okulunuza ileride çalgı geldiğinde, beden perküsyonunu bırakmayın. Çalgı öncesi beden çalışması yapan sınıflar, çalgıyı daha kontrollü kullanır: tempo oturmuş, sinyal öğrenilmiş ve sıra beklemeye alışılmış olur. Çalgıyı ilk günden dağıtan sınıflarda ise aynı süreç baştan başlar. Materyal listenizi genişletirken sınıf içi müzik materyallerini beden perküsyonunun yerine değil, üstüne kurun.

Sınıfta hemen deneyebileceğiniz 3 uygulama

1. Dört kat çalışmasını bugün deneyin. Sınıfı dörde bölün, sırayla girin ve en önemlisi sırayla çıkın. Temiz çıkış, sınıfın dinleme düzeyini size gösterir.
2. Bir kalıba sessizlik ekleyin. Bildiğiniz dört vuruşluk kalıbın üçüncü vuruşunu sessize alın. Sınıfın kaç denemede tutturduğunu sayın.
3. Kâğıtla dört ses bulun. Elinizdeki tek bir A4 kâğıtla dört farklı ses üretin ve bunlarla kısa bir hava durumu hikâyesi anlatın. Beş dakikada kurulur.

Çalgı, müzik dersinin ön koşulu değil; kolaylaştırıcısıdır. Beden ve ses, elinizdeki en hazır iki çalgıdır ve hiçbir zaman unutulmaz.

Çalgısız derste değerlendirme

Çalgı olmadan yürütülen derslerin en çok sorulan sorusu, kazanımın nasıl ölçüleceğidir. Çalgı bir performans göstergesi sunar; o olmadığında ölçüt gözleme kayar ama belirsizleşmez.

1. Tekrar edebiliyor mu? Duyduğu dört vuruşluk bir ritmi elle tekrarlayabilmek, ölçülebilir ve net bir kazanımdır. Doğru tekrar, ritim algısının oturduğunu gösterir.
2. Üretebiliyor mu? Kendi kısa ritmini uydurup grubun tekrarlamasını sağlayabilmek bir üst basamaktır. Taklitten üretime geçiş, çalgı gerektirmez.
3. Sürdürebiliyor mu? Grup başka bir şey çalarken kendi bölümünü kaybetmeden sürdürebilmek, çok sesli çalışmanın temelidir ve beden perküsyonuyla eksiksiz ölçülür.
4. Durabiliyor mu? İşaret geldiğinde susmak, çalmak kadar önemli bir beceridir ve çoğu grupta en geç oturanıdır.

Bu dördü dönem boyunca izlendiğinde, çalgısız bir dersin çıktısı çalgılı bir dersten daha az ölçülebilir olmaz.

Çalgısız dersin görünmeyen avantajları

Çalgısızlık genellikle bir eksiklik olarak konuşulur. Oysa bazı kazanımlar tam da çalgı olmadığı için daha iyi oturur.

• Dikkat sese kalır. Çalgı varken çocuğun dikkatinin bir kısmı nesneyi tutmaya, doğru basmaya, sırasını beklemeye gider. Beden kullanıldığında bu yük ortadan kalkar.
• Herkes aynı anda katılır. Sınıf mevcudu kadar çalgı olmadığında sıra beklemek zorunludur; bedenle çalışmada yirmi kişi aynı anda üretir.
• Evde tekrarlanabilir. Çocuk metalofonu eve götüremez ama ellerini ve sesini götürür. Sınıfta öğrenilen bedenle tekrarlanabilir.
• Malzeme kaygısı yoktur. Kırılma, kaybolma, hijyen ve dağıtım-toplama süresi ortadan kalkar; kırk dakikalık dersin beş-on dakikası geri kazanılır.

Çalgı geldiğinde bu kazanımlar kaybolmaz; aksine çalgıya geçiş, temeli kurulmuş bir sınıfta çok daha hızlı olur.

Sık sorulan sorular

Çalgı olmadan gerçekten müzik dersi yapılabilir mi?

Yapılabilir ve bazı kazanımlar bu şekilde daha iyi oturur. Nabız, ritim, uzun-kısa ses, pes-tiz ayrımı ve çok sesli çalışma beden perküsyonu ve sesle eksiksiz çalışılır. Çalgı çeşitlilik ve tını katar; temel becerilerin önkoşulu değildir.

Kalabalık sınıfta çalgısız çalışmak zor değil mi?

Tersine kolaydır, çünkü dağıtma-toplama süresi ve sıra bekleme ortadan kalkar; yirmi çocuk aynı anda üretir. Zorluk ses düzeninde ortaya çıkar ve bu, çalma anını bir işaretle başlatıp bitirmekle çözülür.

Nasıl değerlendirilir?

Dört gözlemle: duyduğu ritmi tekrarlayabiliyor mu, kendi ritmini üretebiliyor mu, grup başka şey çalarken kendi bölümünü sürdürebiliyor mu, işaret geldiğinde durabiliyor mu. Sonuncusu çoğu grupta en geç oturan beceridir.

Hangi yaş için uygun?

Her yaş için uygundur ama içerik değişir. Okul öncesinde taklit ve tek katmanlı çalışmalar, ilkokulda iki-üç katmanlı beden perküsyonu ve kendi kalıbını üretme çalışmaları yapılabilir.

Çalgı geldiğinde ne değişir?

Temel kurulmuş olduğu için geçiş hızlanır. Nabzı bedeninde taşıyan çocuk çalgıya oturduğunda yalnız teknikle ilgilenir; ritim ve dinleme becerisini yeniden öğrenmesi gerekmez.