Blok Flütle 29 Ekim Ezgileri: Nota Seviyesine Göre Çalışma Yolu

Blok flüt, ilkokulun son sınıflarında ve ortaokulda en yaygın sınıf çalgısıdır ve 29 Ekim programlarında sık yer alır. Ama blok flüt bölümü de programın en kolay bozulan bölümlerinden biridir. Sebep çoğu zaman aynıdır: eserin tamamı bütün sınıfa çaldırılmaya çalışılır, sınıfın yarısı zor seslerde cıyaklar, diğer yarısı parmaklarını kaybeder ve sahneden kulağa rahatsız edici bir uğultu ulaşır. Bu yazıda tek bir ezgiyi herkese aynı biçimde çaldırmak yerine, sınıfınızın nota seviyesine göre görev dağıtmanın yolunu anlatıyoruz: seviyeyi nasıl belirleyeceğinizi, eseri flüt gözüyle nasıl tarayacağınızı, her seviyeye hangi görevi verebileceğinizi ve dört haftalık bir çalışma planını.

Önce sınıfınızın nota seviyesini belirleyin

Soprano blok flüt öğretiminde yaygın yol, önce sol elle çalınan birkaç sesle başlamak, sonra sağ eli eklemektir. Sınıfınızı bu sıraya göre kabaca üç seviyeye ayırabilirsiniz:

• 1. seviye: Sol elle çalınan ilk sesler, genellikle si, la ve sol. Öğrenci bu sesleri temiz çıkarabiliyor, aralarında rahatça geçiş yapabiliyor.
• 2. seviye: Bunlara ek olarak ince do ve ince re gibi sol elin diğer sesleri. Öğrenci kısa ezgileri bu beş sesle çalabiliyor.
• 3. seviye: Sağ elin de devreye girdiği pes sesler ve gerekiyorsa diyezli sesler. Öğrenci daha geniş aralıklı ezgileri çalabiliyor.

Bir uyarı: Sınıfınızdaki flütlerin parmak sistemine bakın. Barok ve Alman sistemli blok flütlerde bazı seslerin, özellikle fa sesinin, parmak pozisyonu farklıdır. Aynı sınıfta iki sistem karışıksa aynı sesi iki farklı parmak pozisyonuyla öğretmeniz gerekir; bunu çalışmanın başında fark etmek, sahne haftasında fark etmekten çok daha iyidir.

Seviyeyi belirlemek için kısa bir yoklama yeterlidir: her öğrenciden bildiği üç dört sesi sırayla ve temiz çalmasını isteyin. Bu yoklamayı sınıfın önünde tek tek değil, küçük gruplar hâlinde yapın.

Eseri flüt gözüyle tarayın

Bir eser şarkı olarak kolay olabilir ama flütte zordur; tersi de mümkündür. Notanızın üzerinde şu beş şeye bakın:

1. Ses sayısı: Ezgide kaç farklı ses var? Yalnızca birkaç sesten oluşan bölümler alt seviyeler için uygundur.
2. En zor ses: Ezginin en pes ve en tiz sesleri hangisi? Soprano blok flütte en pes sesler tüm deliklerin kapanmasını gerektirir ve başlangıç seviyesinde sık cıyaklamaya yol açar.
3. Değiştirici işaretler: Diyez ya da bemol var mı? Bunlar çoğu zaman ek parmak pozisyonu demektir ve alt seviyeler için ciddi bir engeldir.
4. Hızlı geçişler: Kısa notaların arka arkaya geldiği yerler parmak koordinasyonu ister.
5. Nefes yerleri: Uzun cümlelerde nerede nefes alınacak? Flütte nefes, şarkı söylemekten daha planlı olmalıdır.

Bu taramayı yaptığınızda eserin hangi bölümünün hangi seviyeye uygun olduğunu görürsünüz. Örneğin söz ve müziği Gülçin Güneş'e ait "Adı Cumhuriyet" şarkısının notası ve akorları ücretsiz paylaşılıyor; flüt bölümünü kurmadan önce notayı bu beş soruyla taramanız yeterlidir. Şarkının künyesi ve öğretme planı için Adı Cumhuriyet yazımıza bakabilirsiniz.

Seviyeye göre beş görev

Blok flüt bölümünde herkesin aynı şeyi çalması gerekmez. Aşağıdaki beş görev, aynı eserde farklı seviyelerin birlikte çalabilmesini sağlar. Kolaydan zora sıraladık.

1. Ritmik tek ses (1. seviye)

Öğrenci tek bir sesi, örneğin si sesini, bir ritim kalıbıyla tekrar eder. Ses akora uymuyorsa ritmi akora uyan başka bir tek sesle verin. Bu görev, flüte yeni başlayan öğrencinin bile programda yer almasını sağlar ve ritim kalıbı eşliğe canlılık katar.

2. Uzun sesler (1. ve 2. seviye)

Melodinin altında uzun tutulan sesler, yani bir tür dem. Hangi sesin hangi bölümde uyacağını eserin akorlarına bakarak belirleyin. Uzun ses çalmak nefes kontrolünü geliştirir ve sahnede sakin, dolgun bir zemin oluşturur.

3. Giriş ya da çıkış ezgisi (2. seviye)

Eserin başında ya da sonunda flütle çalınan kısa bir bölüm. Koro söylemeden önce flütlerin kısa bir girişi, sahnede dikkat toplayan güzel bir açılıştır. Bu bölüm için ezginin en az ses içeren kısmını seçin.

4. Tekrar eden bölüm (2. ve 3. seviye)

Eserde tekrar eden bir bölüm varsa flütler yalnız o bölümde melodiye katılır. Koronun en güçlü söylediği yere flütlerin de eklenmesi, bölümün doruk noktası gibi duyulmasını sağlar.

5. Melodinin tamamı (3. seviye)

Yalnızca ileri seviyedeki küçük bir grup ezginin tamamını çalar. Bu grubun küçük olması bir avantajdır: beş temiz flüt, otuz kararsız flütten çok daha iyi duyulur.

Bu görevleri katman katman birleştirdiğinizde aynı sınıfta üç seviye birlikte çalar ve herkes başarabileceği bir iş yapar. Ritmik görevleri çalgılara dağıtma mantığını Orff çalgılarıyla eşlik yazımızda ayrıntılı anlattık; aynı mantık blok flüt katmanlarına da uygulanabilir.

Ton meselesi: flüt, koro ve eşlik

Blok flüt bölümünü kurarken tonu üç taraf belirler: koronun rahat aralığı, flütün kolay bölgesi ve eşlik. Bu üçü her zaman aynı tonda buluşmaz.

• Canlı eşlik varsa: Eşlikçi tonu ayarlayabilir. Koro ve flütlerin ortak rahat bölgesini bulup o tonda çalışın.
• Altyapı varsa: Ton sabittir. Altyapının tonu flüt için zor sesler gerektiriyorsa flütlere melodi yerine uzun sesler ya da ritmik tek ses görevi verin.
• Eşlik yoksa: Flütler hem koroya ton verir hem de eşlik yerine geçer. Bu durumda flüt partisinin temiz ve sabit olması iki kat önemlidir.

Koronun aralığıyla ilgili kararları ses aralığı dar sınıflar yazımızda ele aldık. Ton kararını çalışmanın ilk haftasında verin; flütte parmak pozisyonları tona bağlı olduğu için sonradan ton değiştirmek bütün çalışmayı baştan başlatmak demektir.

Ses kalitesi: cıyaklamayı azaltan dört alışkanlık

1. Yumuşak nefes: Blok flüt çok az nefes ister. Öğrenciye flüte üflemek yerine sıcak bir nefesle "hu" der gibi hava vermesini söyleyin. Cıyaklamanın en yaygın sebebi fazla nefestir.
2. Dil vuruşu: Her ses dilin "tu" ya da "du" hecesindeki hareketiyle başlatılır. Dil vuruşu olmadan çalınan sesler birbirine karışır ve ritim kaybolur.
3. Delikleri tam kapatmak: Parmak uçlarıyla değil, parmağın yumuşak etli kısmıyla kapatmak delikleri daha iyi örter. Pes seslerde cıyaklama çoğu zaman bir deliğin tam kapanmamasından gelir.
4. Sessiz parmak çalışması: Yeni bir bölüm önce üflemeden, yalnızca parmaklarla çalışılır. Parmaklar yerini bulduktan sonra nefes eklenir. Bu, sınıftaki gürültüyü de belirgin biçimde azaltır.

Dört haftalık çalışma planı

1. 1. hafta: Seviye yoklaması, eserin taranması, görev dağılımı ve ton kararı. Her grup kendi görevini sessiz parmak çalışmasıyla öğrenmeye başlar.
2. 2. hafta: Her grup kendi görevini ayrı ayrı çalar. Aynı anda iki grup çalışacaksa biri çalarken diğeri parmak çalışması yapar.
3. 3. hafta: Katmanların birleştirilmesi ve koroyla birlikte deneme. Flütlerin koroyu bastırıp bastırmadığını dinleyin; gerekiyorsa flüt sayısını azaltın.
4. 4. hafta: Sahne provası. Flütlerin sahneye nasıl taşınacağı, çalmayan bölümlerde nerede tutulacağı ve çalmaya ne zaman hazırlanılacağı belirlenir.

Nota okumasını desteklemek için sınıfta Bul Beni eşleştirme oyunu ya da Müzik Domino gibi sembol oyunları kullanılabilir; özellikle 1. seviyedeki öğrencilerin nota değerlerini tanıması ritmik görevleri hızlandırır.

Flüt dersinde düzen

Blok flüt bölümünün en büyük zorluğu sınıf yönetimidir: otuz flüt aynı anda çalmaya başladığında öğretmenin sesi duyulmaz olur. En etkili kural basittir: flüt çalmadığı zamanlarda belirlenmiş bir "dinlenme pozisyonunda" durur, örneğin dizlerin üzerinde ya da çenenin altında. Öğretmen bir işaret verdiğinde flütler ağza gelir. Bu kuralı ilk dersten itibaren uygulayın. Daha fazla yöntem için blok flüt dersinde sınıf yönetimi yazımıza bakabilirsiniz.

Sahnede blok flüt: duruş ve hazırlık

Sahnede flüt çalan öğrencinin duruşu, çıkan sesi doğrudan etkiler. Öğrenciler ayakta çalacaksa ayaklar omuz genişliğinde, omuzlar gevşek, flüt vücuttan hafifçe uzakta ve aşağı doğru bir açıyla tutulmalıdır. Baş öne eğilip flüte doğru kapanırsa nefes daralır ve ses incelir. Oturarak çalınacaksa sandalyenin önüne oturmak ve sırtı dik tutmak aynı etkiyi verir.

Tören günü flütleri sahneye çıkmadan önce kontrol edin: parçalar sıkıca birleşmiş mi, ağızlık temiz mi, flütün içinde biriken nem birkaç hafif üflemeyle atılmış mı? Soğuk bir bahçede yapılan törenlerde flüt soğuk kalırsa ses pesleşebilir; flütleri sahneye çıkmadan önce birkaç dakika elde tutarak ısıtmak bu sorunu azaltır.

Sık yapılan hatalar

• Herkese aynı ezgiyi vermek: Sınıfın yarısının çalamadığı bir ezgi, sahnede tüm bölümü zayıflatır.
• Ton kararını geciktirmek: Parmak pozisyonları tona bağlıdır; geç verilen ton kararı çalışmayı baştan başlatır.
• Fazla flüt: Koroyla birlikte çalan otuz flüt, koroyu duyulmaz hâle getirebilir. Sayıyı dinleyerek belirleyin.
• Sahnede flüt tutuşunu planlamamak: Çalmayan öğrencinin flütü elinde sallaması ya da düşürmesi sahnede dikkat dağıtır.

Kısaca

Blok flütle 29 Ekim ezgisi çalarken amaç herkesin aynı ezgiyi çalması değil, herkesin başarabileceği bir görevle programda yer almasıdır. Sınıfınızı üç seviyeye ayırın, eseri ses sayısı, en zor ses, değiştirici işaretler, hızlı geçişler ve nefes yerleri açısından tarayın, sonra ritmik tek ses, uzun sesler, giriş ezgisi, tekrar eden bölüm ve tam melodi görevlerini dağıtın. Ton kararını ilk hafta verin, cıyaklamayı yumuşak nefes ve doğru dil vuruşuyla azaltın. Böyle kurulan bir flüt bölümü, sahnede temiz ve katmanlı bir eşlik olarak duyulur.