Orff Çalgılarıyla 29 Ekim Şarkılarına Eşlik: Ritim Kalıpları

29 Ekim programında bir şarkıya Orff çalgılarıyla eşlik etmek, sınıftaki herkesi sahneye taşımanın en kolay yollarından biridir. Şarkı söylemekte çekingen davranan çocuk bir tef ya da çubukla programın parçası olur; koro da altında düzenli bir ritim zemini bulduğu için daha sağlam söyler. Ama eşlik iyi kurulmazsa tersine döner: çalgılar şarkıyı bastırır, tempo kayar, çocuklar çalmayı söylemeye tercih eder. Bu yazı, 29 Ekim şarkılarına eşlik için basit ritim kalıplarını, bunların çalgılara nasıl dağıtılacağını ve sınıfta adım adım nasıl öğretileceğini anlatıyor.

Ritim kalıplarını yazarken hece dilini kullanacağız: ta bir vuruşluk sesi, ti-ti bir vuruşa sığan iki eşit sesi, ta-a iki vuruş süren sesi, sus ise bir vuruşluk sessizliği gösterir. Bu dil Orff ve Kodály temelli derslerde yaygın biçimde kullanılır ve çocuklar onu notadan önce öğrenebilir. Kalıpların hepsi dört vuruşluk birimler olarak düşünülmüştür.

Önce şarkıyı tanıyın: eşlik nereye oturacak

Hangi çalgının ne çalacağına karar vermeden önce şarkının kendisine bakın. Eşlik, şarkının yapısından doğmalıdır. Elinizdeki notada üç şeyi kontrol edin:

• Ölçü işareti: Notanın başındaki ölçü işareti, vuruşların nasıl gruplandığını söyler. Marşların ve tören şarkılarının çoğunda yürüyüşe uygun, düzenli bir vuruş hissedilir ama tahmin etmeyin, notaya bakın.
• Bölümler: Kıta, nakarat, tekrar eden dizeler. Eşliği bölümlere göre değiştirmek, şarkıya yapı kazandırır.
• Nefes yerleri: Dize sonları, eşlikte küçük bir vurgu ya da bir zil sesi için en doğal yerlerdir.

Örnek olarak Gülçin Güneş'in söz ve müziğini yazdığı "Adı Cumhuriyet" şarkısının sözlerine bakalım. İlk iki kıtada her dize çifti iki kez tekrarlanıyor; son iki kıtada bu tekrar yok ve "Atam'dan emanet adı cumhuriyet" dizesi ikinci yarıda iki kez dönüyor. Bu yapı eşlik için hazır bir plan sunar: tekrar eden dize çiftlerinin ilk söylenişinde sade bir kalıp, tekrarında bir çalgı daha eklenmiş hâli kullanılabilir. Tekrarı olmayan kıtalarda eşliği sadeleştirip sözleri öne çıkarmak, son dönen dizede ise tüm çalgıları birlikte kullanmak anlamlı bir yükseliş yaratır. Şarkının notası, akorları ve altyapısı Lumbadore YouTube kanalındaki videonun açıklamasındaki bağlantıda ücretsiz olarak bulunuyor; eşlik planını yapmadan önce mutlaka notaya bakın. Şarkıyı seslendirirken ya da paylaşırken Gülçin Güneş'in adını anmanız, eser sahibinin tek ricasıdır.

Hangi şarkıyı seçerseniz seçin, eşlik planını notadan çıkarın. Kulaktan bildiğiniz bir şarkıya bile notasını açmadan eşlik yazmak, çoğu zaman ölçü başlarının kaymasıyla sonuçlanır.

Dört temel kalıp: basitten karmaşığa

Aşağıdaki dört kalıp, çoğu düzenli vuruşlu şarkıya uyar. Hepsini birden kullanmak zorunda değilsiniz; sınıfınızın düzeyine göre ilk ikisiyle başlayın.

Kalıp 1 — Yürüyüş vuruşu

ta · ta · ta · ta

Her vuruşta bir ses. Bu kalıp koronun zeminidir ve en çok sorumluluk taşıyan kalıptır, çünkü tempoyu o tutar. Davul ya da büyük tef için uygundur. Okul öncesi ve birinci sınıfta yalnız bu kalıpla bütün bir şarkıya eşlik etmek bile başarıdır.

Kalıp 2 — Bir ve üç

ta · sus · ta · sus

Dört vuruşun yalnız birinci ve üçüncüsünde ses. Susulan vuruşlar çocuğa iç saymayı öğretir. Davulun ağırlığını hafifletmek istediğinizde, kalıp 1 yerine bunu kullanabilirsiniz. Sus vuruşlarında çocuklar sessizce elini açıp kapatabilir; böylece vuruşu kaybetmez.

Kalıp 3 — Hareketli ara

ta · ti-ti · ta · ti-ti

Düz vuruşa küçük bir hareket ekler. Tef, çubuk ya da marakas için uygundur. İkinci ve üçüncü sınıftan itibaren rahatlıkla çalınır. Dikkat: bu kalıbı hızlı tempoda çalan çocuklar "ti-ti"leri hızlandırma eğilimindedir. Önce sözle söyletin, sonra çalgıya geçin.

Kalıp 4 — Dize sonu vurgusu

ta · ta · ta-a

İki kısa ses ve iki vuruş süren uzun bir ses. Dize sonlarında ya da her iki ölçüde bir kullanılır. Zil ve üçgen için idealdir, çünkü uzun ses çınlamaya bırakılır. Bu kalıp şarkıyı noktalar; her ölçüde çalınırsa etkisini kaybeder.

Bu dört kalıp, sınıfın ritim dağarcığına yeni bir şey eklemeden eşlik kurmanızı sağlar. Ritim kalıplarını tek tek okuyup çalmayı oyunla pekiştirmek isterseniz Ritimbala ritim tombalası gibi bir oyun, aynı kalıpları sıkılmadan defalarca tekrar ettirir.

Kalıpları çalgılara dağıtmak

Orff eşliğinde temel ilke katmanlardır: alt katman zemini tutar, orta katman hareket verir, üst katman renk katar. Her katmanın görevi farklıdır ve bir katmanın görevini öbürü yapmaz.

• Zemin — davul, büyük tef: Kalıp 1 ya da kalıp 2. Bu grupta tempoyu sağlam tutan çocuklar olmalı. Az sayıda çalgı yeter; otuz kişilik sınıfta iki davul fazlasıyla duyulur.
• Hareket — tef, çubuk, marakas: Kalıp 3. Bu grubu biraz daha kalabalık tutabilirsiniz, çünkü sesleri daha hafiftir.
• Renk — zil, üçgen: Kalıp 4 ya da yalnız dize sonlarında tek bir vuruş. Bu çalgılar azdır ve az çalınır; etkileri de buradan gelir.
• Ezgili çalgılar — metalofon, ksilofon: Bordun eşliği (aşağıda).

Çalgıları dağıtırken sınıfta kaç çalgı olduğuna değil, salonda ne kadar sesin işe yarayacağına bakın. Çalgı sayısı arttıkça koronun sözleri anlaşılmaz hâle gelir. Genel bir kural olarak, eşlik eden çocuk sayısı şarkı söyleyen çocuk sayısının dörtte birini geçmesin. Daha geniş bir parti dağılımı için sınıfta ritim orkestrası kurmak yazısında ayrıntılı örnekler var.

Metalofon ve ksilofonla bordun

Ezgili Orff çalgılarınız varsa, en güvenli eşlik bordundur: şarkının tonunun temel sesi ve beşlisinin aynı anda ya da dönüşümlü olarak çalınması. Bordun çoğu basit ezgiyle uyumlu bir zemin verir ve çocuk için öğrenmesi kolaydır. Hangi iki sesi çalacağınızı notanızdaki tondan belirleyin; bunu tahminle değil notaya bakarak yapın. Ezgi akor değiştirdiği yerlerde bordun çatışma yaratabilir. Böyle yerlerde ezgili çalgıyı susturup yalnız ritim çalgılarıyla devam etmek en temiz çözümdür.

Bordunu da yukarıdaki kalıplarla çalabilirsiniz: kalıp 2 ile iki sesi birlikte vurmak en sade hâlidir. İleri gruplar için iki ses dönüşümlü çalınabilir.

Sınıfta adım adım öğretme

Çalgıları ilk gün dağıtmak, dersin geri kalanını gürültüye teslim etmektir. Kalıbı önce bedenle, sonra sesle, en son çalgıyla öğretin.

1. Söyle: Kalıbı hece diliyle hep birlikte söyleyin: "ta, ta, ti-ti, ta". Dört kez tekrar edin.
2. Bedenle çal: Aynı kalıbı el çırparak, dizlere vurarak ya da ayakla yere basarak çalın. Zemin kalıbı ayakla, hareket kalıbı elle çalınabilir.
3. Şarkıyla dene: Şarkıyı siz söylerken sınıf kalıbı bedenle çalsın. Böylece kalıbın şarkıya nasıl oturduğunu duyarlar.
4. Grupla: Sınıfı katmanlara bölün. Bir grup ayakla zemin, bir grup elle hareket, birkaç çocuk parmak şıklatmayla renk.
5. Çalgıya geç: Çalgılar ancak bu aşamada dağıtılır. Çalgı alan çocuk zaten kalıbı bildiği için yalnız çalgıyı tutmayı ve sesini kontrol etmeyi öğrenir.

Beden perküsyonuyla başlamak ayrıca bir güvence sağlar: tören günü bir çalgı eksik çıkarsa ya da salonda çalgılar yer almazsa, aynı eşlik bedenle de yapılabilir. Beden perküsyonunu kademeli geliştirmek için beden perküsyonunda dört kademe yazısına bakabilirsiniz.

Çalgı dağıtırken düzen

Kalabalık sınıfta çalgı dağıtımı başlı başına bir yönetim konusudur. Birkaç kural işinizi kolaylaştırır:

• Çalgı eline verilen çocuk, işaret gelene kadar çalgıyı dizinin üstünde tutar. "Çalgı uykuda" demek küçük yaşlarda çok işe yarar.
• Her çalgı grubunun bir başlangıç ve bitiş işareti olsun. Örneğin davul grubuna bakarak başlatın, zil grubuna bakarak bitirin.
• Çalgıları her provada aynı çocuklara verin. Değiştirmek, öğrenilen kalıbın kaybolması demektir.
• Prova bitince çalgılar toplanır; ders arasında çalgı elde kalmaz.

Sınıf düzeyine göre eşlik planı

Okul öncesi ve 1. sınıf

Tek kalıp, tek katman. Kalıp 1 ile yürüyüş vuruşu yeterlidir. Çalgı olarak tef ve marakas uygundur; davul bu yaşta tempoyu hızlandırma eğilimi yaratır. Bütün sınıf aynı kalıbı çalabilir. Önemli olan şarkının başında başlayıp sonunda birlikte durmaktır. Bu yaş grubuna uygun Orff temelli çalışma fikirleri için Orff yaklaşımı anaokulunda nasıl uygulanır yazısı iyi bir başlangıçtır.

2.–4. sınıf

İki ya da üç katman. Zemin için kalıp 2, hareket için kalıp 3, dize sonlarında zil. Bölüm değişimlerinde katman eklemek ya da çıkarmak bu yaşta öğretilebilir: "Nakaratta tefler de girer." Metalofon varsa, birkaç çocuk bordun çalabilir.

5. sınıf ve ortaokul

Dört katman ve bölümlere göre değişen eşlik. Kıtada sade zemin, nakaratta tam eşlik, son bölümde tüm çalgılar. Bu yaşta öğrencilerden kendi kalıplarını önermelerini isteyebilirsiniz; iyi bir öneriyi programa almak, çocuğun sahiplenmesini artırır. Ortaokulda bir öğrenciyi eşlik grubunun "şefi" yapmak da işe yarar: başlangıç ve bitiş işaretini o verir.

Sık yapılan hatalar

• Çalgıların koroyu bastırması: En yaygın sorun. Çözüm çalgı sayısını azaltmaktır, çocuklardan "yavaş çalın" istemek değil.
• Tempo kayması: Çalgılar genellikle hızlanır. Zemin grubuna sağlam çocuklar koyun ve provanın bir bölümünü yalnız zemin grubu ile çalışın.
• Her ölçüde zil: Renk çalgıları sık çalınırsa rengini kaybeder. Az çalın.
• Girişte belirsizlik: Çalgılar şarkıdan önce mi başlıyor, şarkıyla birlikte mi? Bunu ilk provada kararlaştırın. Dört vuruşluk bir zemin girişi, koroya tempoyu vermek için iyi bir yoldur.
• Bitişte dağılma: Son sesi birlikte bitirmek ayrıca çalışılmalıdır. "Dur" işaretini oyunlaştırın.

Kısaca

29 Ekim şarkısına Orff eşliği kurarken notadan başlayın, şarkının yapısına bakın ve eşliği bu yapıya oturtun. Dört basit kalıp çoğu şarkı için yeterlidir: yürüyüş vuruşu, bir ve üç, hareketli ara ve dize sonu vurgusu. Kalıpları katmanlara dağıtın, çalgı sayısını koroyu bastırmayacak düzeyde tutun ve her kalıbı önce sözle, sonra bedenle, en son çalgıyla öğretin. Böyle kurulan bir eşlik, sahnede şarkıyı süslemekle kalmaz, koroya da tutunacağı bir zemin verir.