Müzikte Sus (Es) İşaretleri Nedir? Sessizliği Öğretmenin Yolu

Müzikte en çok atlanan konu, ses değil sessizliktir. Çocuklara notaları öğretmek görece kolaydır; çünkü ortada duyulan bir şey vardır. Ama "burada hiçbir şey çalmayacaksın ama süre devam edecek" fikri çok daha soyuttur. İşte bu fikrin yazıdaki karşılığı sus işaretleridir; bazı kaynaklarda es olarak da geçer.

Bu yazıda sus işaretlerinin neden var olduğunu, hangi değerlere karşılık geldiğini ve çocuğa sessizliği beklemeyi nasıl öğreteceğinizi ele alıyoruz.

Sus işareti neden var?

Müzik, seslerden olduğu kadar sessizliklerden de oluşur. Bir konuşmayı düşünün: kelimeler kadar aralardaki duraklamalar da anlam taşır. Hiç durmadan konuşan biri anlaşılmaz olur.

Müzikte de aynı şey geçerlidir. Sessizlik, cümleleri ayırır, nefes verir ve vurguyu güçlendirir. Bir sesten hemen önceki sessizlik, o sesi daha etkili kılar.

Ama burada kritik bir nokta var: müzikteki sessizlik "hiçbir şey olmaması" değildir. Süre işlemeye devam eder. Sayım durmaz, nabız durmaz; sadece ses çıkmaz. Çocukların en zorlandığı nokta tam olarak budur.

Çocuğa şöyle anlatabilirsiniz: Yürüyüşe çıktık. Bazen adım atarken bağırıyoruz, bazen sessiz yürüyoruz. Ama sessiz yürürken de adım atmaya devam ediyoruz, durmuyoruz. Sus işareti, sessiz atılan adımdır.

Sus işaretleri ve karşılıkları

Her nota değerinin bir sus karşılığı vardır. Yani süreler aynıdır, sadece ses yoktur:

• Birlik sus: Dört vuruşluk sessizlik. Genellikle bütün bir ölçünün boş olduğunu gösterir.
• İkilik sus: İki vuruşluk sessizlik.
• Dörtlük sus: Bir vuruşluk sessizlik. Çocuk müziğinde en sık kullanılanıdır.
• Sekizlik sus: Yarım vuruşluk sessizlik. Kısa ve keskin bir kesinti hissi verir.

İşaretlerin şekilleri birbirine benzediği için karışıklık sıktır. Özellikle birlik ve ikilik sus işaretleri, portede küçük dikdörtgenler hâlinde görünür ve yerleri farklıdır. Çocuğa şu ipucunu verebilirsiniz: biri çizgiden aşağı sarkar, diğeri çizginin üstüne oturur. Sarkan daha uzun, oturan daha kısa değildir; bu sadece bir yer farkıdır ve tekrar ederek oturur.

Sessizliği hissettirmenin yolları

Elin havada durması

En etkili yöntem, sus sırasında elleri görünür biçimde açmaktır. Çocuk el çırpma çalışmasında sus geldiğinde ellerini iki yana açar ve süre boyunca öyle tutar. Böylece sessizlik bir "yokluk" değil, bir "hareket" hâline gelir.

Bu, en yaygın hatayı doğrudan çözer: çocuklar sus işaretinde beklemek yerine hızla bir sonrakine atlar. Bedene bağlanmış bir hareket, süreyi görünür kılar.

Sessizliği sayma

Sus sırasında sayımın yüksek sesle devam etmesi çok yardımcı olur. Ses yok ama sayı var. Bir süre sonra sayım içe döner, ama önce dışarıdan duyulması gerekir.

Fısıldama

Küçük çocuklarda sessizliği tamamen boş bırakmak zordur. Ara aşama olarak sus süresince fısıltıyla saymak kullanılabilir. Sesli sayma, fısıltı, sonra tamamen sessizlik; bu üç kademe geçişi kolaylaştırır.

Heykel oyunu

Müzik çalarken çocuklar hareket eder, müzik kesildiğinde donarlar. Bu klasik oyun aslında bir sus çalışmasıdır. Fark ettirmeden sessizliği bekleme becerisi geliştirir ve her yaşta işe yarar.

Sus işaretleri ne zaman tanıtılmalı?

Yaygın bir yanlış, sus işaretlerini nota değerlerinden çok sonra, ayrı bir konu gibi ele almaktır. Bu sıralama iki soruna yol açar. Birincisi, çocuk sessizliği "sonradan gelen bir zorluk" olarak algılar. İkincisi, o zamana kadar hiç beklemeden çalma alışkanlığı yerleşmiştir ve bunu bozmak yeni bir şey öğretmekten zordur.

Daha verimli yaklaşım, sessizliği en baştan çalışmanın içine katmaktır. Çocuk henüz tek bir nota değerini öğrenirken bile, o değerin sus karşılığı aynı egzersizde yer alabilir. Dörtlük notayı el çırparak yaparken dörtlük susu elleri açarak yapmak, iki kavramı bir arada büyütür.

Küçük yaş grubunda ise sembolü tanıtmadan önce hissi kurmak yeterlidir. Üç yaşındaki bir çocuk sus işaretinin adını bilmez ama müzik durduğunda donmayı öğrenebilir. Bu, ileride sembol tanıtıldığında kurulacak köprünün ilk ayağıdır.

Yaşa göre yaklaşım

Sessizliği beklemek bir olgunluk işidir; bu yüzden aynı çalışma her yaşta aynı sonucu vermez. Yaklaşımı üç grupta ayırmak işi kolaylaştırır.

3-6 yaş

Bu yaşta sembol tanıtılmaz, his kurulur. Müzik durduğunda donmak, ses kesildiğinde eli açmak, öğretmen susunca susmak yeterli hedeftir. Süre kısa tutulur: bir vuruşluk sessizlik bile bu grup için uzundur, iki vuruşluk beklemeler genellikle bozulur. Sessizliği oyunun kuralı hâline getirmek, açıklamaktan çok daha hızlı sonuç verir.

7-10 yaş

Sembolün tanıtılacağı asıl yaş burasıdır. Çocuk artık yazılı işareti görebilir, adını söyleyebilir ve karşılığını bekleyebilir. Bu grupta en verimli yol, sus işaretini nota değeriyle aynı çalışmanın içinde tutmaktır: dörtlük nota ile dörtlük sus aynı satırda geçsin. Ayrıca bu yaşta sayma dışa vurulur; yüksek sesle sayan bir çocuk kolaycılık yapmıyor, doğru çalışıyordur.

11 yaş ve üzeri

Büyük öğrencilerde sorun genellikle kavramı anlamamak değil, aceledir. Sus geldiğinde erken girmek, hızlanma alışkanlığının belirtisidir. Bu grupta çözüm çalışmayı yavaşlatmak ve nabzı dışarıdan sabitlemektir: ayakla vuruş, metronom ya da vuruş tutan ikinci bir kişi. Bu yaşta sessizliğin bir anlatım aracı olduğunu konuşmak da artık mümkündür; aynı ezgiyi bir kez sus işaretlerine uyarak, bir kez de boşlukları doldurarak çalmak farkı doğrudan duyurur.

Sık yapılan hatalar

• Sus işaretini atlamak: Çocuk sessizliği görmez ve doğrudan bir sonraki notaya geçer. Sonuç, ölçünün eksik kalmasıdır. Çözüm, sus işaretini kalemle işaretlemek ve önce sadece o ölçüyü çalışmaktır.
• Susta durmak: Bunun tersi de olur; çocuk sus gelince tamamen durur, nabzı kaybeder ve yeniden başlamakta zorlanır. Ayakla vuruş tutmak bu sorunu çözer.
• Sessizliği ceza gibi sunmak: "Sus, hiç ses çıkarma" tonu, sessizliği olumsuz bir şeye dönüştürür. Oysa sessizlik müziğin parçasıdır; "burada dinliyoruz" demek daha doğrudur.
• Sus işaretlerini geç tanıtmak: Nota değerleriyle birlikte tanıtılmadığında, sonradan eklenen bir zorluk gibi algılanır. En baştan aynı çalışmanın içinde olmalıdır.

Neden çocuklar sessizlikten rahatsız olur?

Sessizlik çocuklar için doğal olarak zordur; çünkü bekleme becerisi gerektirir. Küçük yaşta bekleme, bir müzikal beceri olduğu kadar bir öz düzenleme becerisidir de.

Bu nedenle sus çalışmaları aceleye getirilmemelidir. Bir çocuğun bir vuruşluk sessizliği doğru beklemesi, dört notayı doğru çalmasından daha büyük bir adım olabilir. Bunu fark edip takdir etmek, çalışmayı çok kolaylaştırır.

Evde ve sınıfta nasıl uygulanır?

1. Yankı oyununa sus ekleyin. Öğretmen dört vuruşluk bir kalıp çırpar ama bir vuruşta ellerini açar. Çocuklar aynısını yapar. Sus, taklit yoluyla öğrenilir.
2. Sessiz vuruş. Kalıbın belirli bir vuruşunda el çırpmak yerine dizlere dokunun. Süre devam eder, ses değişir. Bu, tam sessizliğe geçmeden önceki iyi bir ara adımdır.
3. İki gruplu çalışma. Bir grup sürekli vuruş tutar, diğer grup sus içeren kalıbı çırpar. Sus sırasında vuruşun devam ettiğini duymak, kavramı netleştirir.
4. Kartla oyun. Nota ve sus kartlarını karıştırıp sırayla çekin. Çekilen kart sus ise beklenir. Grup hâlinde oynandığında dikkat çok artar.
5. Şarkı içinde arama. Bildiğiniz bir şarkıyı söylerken nerede nefes aldığınızı fark ettirin. Nefes yerleri genellikle sessizliğin doğal yerleridir.

Sus işaretlerinin şekillerini tanımak, ayrı bir görsel hafıza işidir ve oyunla çok daha hızlı oturur. Semboller üzerine kurulu eşleştirme formatları bu iş için uygundur; örneğin müzik sembolleri eşleştirme oyunu benzer görünen işaretleri ayırt etme pratiğini oyuna dönüştürür. Aynı mantıkta çalışan müzik dominosu da tekrar sayısını sıkmadan artırır.

Sınıf içinde grup çalışmasına uygun diğer seçenekleri kutu oyunları bölümünde inceleyebilirsiniz.

Adım adım: dörtlük susu tek derste kurmak

Aşağıdaki akış yirmi dakikalık bir bölüm için kurulmuştur ve sırayla uygulanması önemlidir; her adım bir öncekinin üzerine biner.

1. Nabzı kur (2 dakika). Herkes ayakla ya da dizle sabit bir vuruş tutar. Henüz kalıp yok; tek iş nabzı ortak hâle getirmek.
2. Dört vuruşu doldur (3 dakika). Nabız devam ederken dört vuruşun dördüne de el çırpılır. Sayı yüksek sesle söylenir.
3. Dördüncüyü boşalt (5 dakika). Dördüncü vuruşta el çırpmak yerine eller iki yana açılır. Sayım aynı yükseklikte devam eder. Bu adımda hata olacaktır; hemen düzeltmeden birkaç kez tekrarlayın.
4. İşareti göster (3 dakika). Hareket oturduktan sonra tahtaya dörtlük sus işareti yazılır ve "az önce yaptığımız şeyin yazılışı bu" denir. Sembol deneyimin üzerine konur, tersi değil.
5. Yeri değiştir (5 dakika). Sus dördüncü vuruştan ikinciye, sonra birinciye taşınır. En zoru birinci vuruştaki sustur; çünkü çalışma sessizlikle başlar ve giriş kaymaya en açık andır.
6. Bölerek çalış (2 dakika). Sınıf ikiye ayrılır; bir grup nabzı sürdürür, diğeri kalıbı çırpar. Sus sırasında nabzın devam ettiğini duymak dersin en önemli anıdır.

Ders bittiğinde hedef, çocuğun sus işaretinin adını bilmesi değil, sessizlik sırasında sayımı kaybetmemesidir. Ad zaten birkaç tekrarda yerleşir.

Enstrümana geçince ne değişir?

El çırpma çalışmasında sessizlik kolaydır: eli açmak yeter. Enstrümanda ise sesi durdurmak çoğu zaman aktif bir iştir. Bu fark açıkça anlatılmazsa, kâğıt üzerinde susu bilen bir çocuk çalarken sesin uzayıp gitmesine engel olamaz.

• Piyano ve klavye: Parmak tuştan kalkmadıkça ses devam eder. Susun başladığı anda parmağın kalkması gerekir. Pedal kullanılıyorsa asıl sorun oradadır; pedal basılıyken sus duyulmaz.
• Gitar ve telli çalgılar: Tel titremeyi sürdürdüğü için sus kendiliğinden oluşmaz. Sağ elin avuç kenarıyla telleri hafifçe durdurmak, susun karşılığıdır.
• Zil, üçgen ve çınlayan çalgılar: En uzun süre çınlayanlar bunlardır. Susta çalgıyı gövdeye ya da avuca bastırmak gerekir; bu hareket ayrıca öğretilir ve ayrıca çalışılır.
• Blok flüt ve nefesli çalgılar: Sus, nefesin kesilmesiyle oluşur. Küçük çocuklarda en sık görülen hata, sus boyunca üflemeyi sürdürüp sesin zayıf da olsa devam etmesidir.
• Davul ve deri çalgılar: Ses kısa olduğu için sus daha rahat duyulur, ama bu kez tersi olur: çocuk boşluğu doldurmak için fazladan vuruş ekler.

Bu nedenle enstrüman çalışmasında sus, "çalmamak" diye değil "durdurmak" diye öğretilir. Çocuğa sorulacak soru şudur: sesi ne zaman ve nasıl keseceksin?

Çocuğun susu gerçekten anladığını nasıl anlarsınız?

Sus işaretinin adını söylemek anlamak değildir. Aşağıdaki dört kontrol, kavramın oturup oturmadığını birkaç dakikada gösterir.

1. Nabız kontrolü. Sus sırasında ayak, baş ya da gövde hareketi devam ediyor mu? Bedende sayım sürüyorsa kavram oturmuştur.
2. Giriş kontrolü. Sustan sonraki ilk ses tam yerinde mi geliyor? Erken giriş süreyi tahmin ettiğini, geç giriş sayımı kaybettiğini gösterir.
3. Tempo kontrolü. Aynı kalıp yavaş tempoda da doğru mu? Hızlı tempoda ezberle yapılan bir kalıp yavaşlayınca çöker; asıl sınav budur.
4. Tek başına kontrolü. Grup içinde doğru yapan çocuk tek başına da yapabiliyor mu? Grupta çoğu çocuk komşusunu izler; kavramın kendisine geçtiğini yalnız çalışma gösterir.

Dördü de tamamsa yeni bir sus değerine geçilebilir. Biri eksikse yeni değer eklemek yerine aynı değeri farklı yerlerde çalışmaya devam edin.

Son olarak

Sus işaretleri, müziğin nefesidir. Çocuk sessizliği "hiçbir şey yapmamak" değil, "süreyi beklemek" olarak kavradığında ritmi de daha sağlam olur. Elin havada durması, sayımın devam etmesi ve sessizliğin olumlu bir dille sunulması; bu üç basit alışkanlık çoğu zorluğu çözer.

Sık sorulan sorular

Sus işareti ile uzatma ve nefes işaretleri aynı şey mi?

Hayır, üçü farklı işlere yarar. Sus işareti belirli bir süre boyunca ses olmadığını gösterir ve o süre ölçünün hesabına dahildir. Uzatma işareti (fermata), üzerinde bulunduğu sesi ya da susu icracının kararına bağlı olarak uzatır; sabit bir süresi yoktur. Nefes işareti ise cümleyi bölen kısa bir soluk yeridir ve genellikle bir önceki değerin içinden alınır.

Ölçünün tamamı boşsa hangi sus yazılır?

Ölçünün tamamı boşsa birlik sus kullanılır. Burada dikkat edilecek nokta şudur: bu durumda birlik sus "dört vuruş" anlamına gelmez, "bu ölçü baştan sona boş" anlamına gelir. Ölçü üç vuruşluk da olsa aynı işaret yazılır. Çocuklara bunu ayrıca söylemek gerekir, yoksa saymaya çalışıp karışırlar.

Metronom sus çalışmasında yardımcı olur mu?

Sonradan çok yardımcı olur, başta değil. Nabız önce bedende kurulmalıdır; metronom erken verilirse çocuk sesi dinlemek yerine ona yetişmeye çalışır ve gerginleşir. Kalıp oturduktan sonra ise metronom, susta sayımın kaybolup kaybolmadığını en net gösteren araçtır.

Çocuk susu ritim çalışmasında yapıyor ama şarkı söylerken uygulamıyor, neden?

Şarkı söylerken sözler ve ezgi dikkati doldurur; ritim çalışmasında kurulan alışkanlık kendiliğinden şarkıya taşınmaz. Çözüm ikisini bağlamaktır: aynı şarkının önce yalnızca ritmini sözsüz olarak çalışın, sus yerlerini işaretleyin, sonra sözleri ekleyin. Birkaç tekrar sonra aktarım genellikle kendiliğinden olur.

Sus çalışması için özel malzeme almak gerekir mi?

Gerekmez. Eller, ses ve sabit bir nabız kavramı kurmak için yeterlidir. Kart ve oyun malzemeleri asıl olarak sembolleri tanıma aşamasında işe yarar; benzer görünen işaretleri ayırt etmek görsel bir iştir ve tekrar ister. Yani malzeme kavramı öğretmez, tanımayı hızlandırır.