29 Ekim Şiirleri: Sınıf Düzeyine Göre Törende Okunacak Cumhuriyet Şiirleri

29 Ekim törenlerinde şiir, programın en çok hatırlanan anlarından biridir; ama aynı zamanda en kolay bozulan anıdır. Uzun bir şiiri ezberlemeye çalışan öğrenci sahnede takılır, ağır sözcüklerle dolu bir metin salonda anlaşılmaz, mikrofona fazla yaklaşan bir okuma yankıya dönüşür. Bu yazıda şiir seçimini sınıf düzeyine göre ele alıyor, sesli okumanın ve koro hâlinde okumanın tekniklerini anlatıyor ve Lumbadore için yazdığımız üç örnek şiiri paylaşıyoruz: biri birinci ve ikinci sınıflar, biri üçüncü ve dördüncü sınıflar, biri ortaokul için.

Şiir seçerken üç ölçüt: uzunluk, sözcük, imge

Bir şiirin töreninize uygun olup olmadığını üç soruyla değerlendirebilirsiniz. Bu üç sorunun cevabı sınıf düzeyine göre değişir.

Uzunluk

• 1. ve 2. sınıf: Tek öğrenci için dört ila sekiz dize. Daha uzun bir şiir varsa dizeleri birkaç öğrenciye bölün.
• 3. ve 4. sınıf: Tek öğrenci için sekiz ila on iki dize; grup okumasında on altı dizeye kadar çıkılabilir.
• Ortaokul: Uzunluktan çok akış belirleyicidir. Serbest ölçülü, düşünceye dayalı bir şiir on altı dizeyi geçse de iyi okunabilir.

Sözcük

Öğrencinin anlamını bilmediği sözcük, sahnede yanlış vurgulanan sözcüktür. Şiiri seçtikten sonra metindeki her sözcüğü öğrenciyle birlikte okuyun ve anlamını bilmediklerini işaretleyin. Bir dizede iki üç bilinmeyen sözcük varsa o şiir o yaş için ağırdır. Ortaokulda bu durum bir fırsat olabilir; ilkokulda çoğu zaman engeldir.

İmge

Küçük yaşta somut imgeler işe yarar: bayrak, sabah, okul yolu, kurdele, balkon. Büyüdükçe soyut imgeler eklenebilir: emanet, söz, gelecek, özgür düşünce. İyi bir tören şiiri, salondaki herkesin aynı anda gözünde canlandırabileceği en az bir imge taşır.

Şiiri nereden bulacaksınız: kaynak ve künye

İnternette Cumhuriyet temalı çok sayıda şiir dolaşıyor ve bunların önemli bir kısmı yanlış şaire atfedilmiş, eksik ya da değiştirilmiş metinlerdir. Tören programına ve el ilanına şairin adını yazacaksanız şu üç kurala uyun:

1. Metni bir kitapla ya da güvenilir bir yayınla karşılaştırın. Ders kitapları ve okul kütüphanesindeki çocuk şiiri kitapları iyi bir başlangıç noktasıdır.
2. Şairinden emin değilseniz adını yazmayın. Yanlış atıf, hiç atıf vermemekten daha kötüdür.
3. Bir şiiri kısaltmanız gerekiyorsa bunu belirtin. Şiirin ortasından dize çıkarmak yerine bütün bir kıtayı çıkarmak, metnin anlamını daha az bozar.

Kaynak arama zahmetine girmeden kullanabileceğiniz metinler isterseniz aşağıdaki üç şiiri ve ilkokul için yazdığımız sekiz kısa şiiri serbestçe kullanabilirsiniz.

Lumbadore için yazılmış üç örnek şiir

Aşağıdaki şiirleri Lumbadore için yazdık; sınıfınızda ve töreninizde serbestçe kullanabilirsiniz. Her biri farklı bir okuma biçimine göre kurgulandı.

1. ve 2. sınıf için: Bayram Yolu (tek öğrenci ya da dört öğrenci)

Sabah erken uyandım,
Bayram diye sevindim.
Kurdelemi taktım da
Okul yoluna indim.
Balkon balkon bayraklar
Rüzgârla el sallıyor,
Bugün bütün sokaklar
Bayramımı kutluyor.

Yedişer heceli sekiz dizeden oluşur ve çocuğun kendi sabahını anlattığı için kolay sahiplenilir. Tek öğrenci okuyabileceği gibi dört öğrenci ikişer dize de okuyabilir. Okurken "balkon balkon" ifadesinde küçük bir el hareketiyle balkonları göstermek, ezberi destekler.

3. ve 4. sınıf için: Bir Sabah, Bir Söz (iki grup ve hep birlikte)

A grubu: Bin dokuz yüz yirmi üçte
Bir söz yazıldı tarihe:
B grubu: "Bundan sonra bu ülkede
Söz milletin, karar onun."
Hep birlikte: Adı konmuş o sabahın:
Cumhuriyet, Cumhuriyet!
A grubu: Okullar açıldı bir bir,
Defter doldu, kalem doldu.
B grubu: Kız erkek, köylü şehirli,
Yan yana oturdu herkes.
Hep birlikte: Söz bizde, emanet bizde:
Yaşasın Cumhuriyet!

Koro hâlinde okuma için yazıldı. Sınıfı ikiye bölün; her grup kendi dizelerini okur, "hep birlikte" bölümlerinde iki grup birleşir. Bu biçim, ezber yükünü yarıya indirir ve kalabalık bir sınıfı tek seferde sahneye çıkarmanızı sağlar. Okumadan önce sınıfta "Söz milletin, karar onun" dizesinin ne anlattığını konuşun.

Ortaokul için: Bir Ülkenin Adı (tek okuyucu ya da üç okuyucu)

Bir ülkenin adı vardır haritada,
bir de insanların içinde taşıdığı.
Haritadaki ad sınırları çizer,
içimizdeki ad yolu.

Bin dokuz yüz yirmi üçün sonbaharında
savaştan yeni çıkmış bir millet
yorgun elleriyle
kendine bir söz verdi:
Bundan sonra kararı ben vereceğim.

O sözün adı Cumhuriyet'tir.
Okulda açılan her kitapta,
sandığa atılan her oyda,
"bence" diye başlayan her cümlede
yeniden söylenir.

Bize düşen, sözü unutmamak.
Bize düşen, büyütmek.
Bir gün biz de birine
o sözü emanet edeceğiz.

Serbest ölçüyle yazıldı; dört bölümü vardır ve her bölüm ayrı bir okuyucuya verilebilir. Ortaokul öğrencisi bu tür bir şiirde coşkudan çok düşünceyi taşımalıdır. Okuyuculara "bağırmayın, anlatın" diye bir yön verin. Son bölümün iki "Bize düşen" dizesi, tüm okuyucuların birlikte söyleyebileceği doğal bir kapanıştır.

Sesli okumanın beş tekniği

İyi bir şiir kötü okunduğunda salona ulaşmaz. Öğrencinizle şu beş tekniği ayrı ayrı çalışın:

1. Durak: Dize sonlarında ve noktalama işaretlerinde kısa duraklar verin. Heyecanlı öğrenci şiiri tek nefeste okur; duraklar hem anlamı hem nefesi düzenler. Metnin üzerine durak yerlerini kurşun kalemle küçük bir çizgiyle işaretleyin.
2. Vurgu: Her dizede bir anahtar sözcük seçin ve yalnızca onu biraz daha belirgin söyleyin. Her sözcüğü vurgulayan okuma, hiçbirini vurgulamayan okumayla aynı sonucu verir: düz bir ses.
3. Tempo: Sahnede herkes olduğundan hızlı okur. Provada "olması gerekenden biraz daha yavaş" okumayı alışkanlık hâline getirin; sahnede heyecan tempoyu zaten doğal hıza çeker.
4. Nefes: Okumaya başlamadan önce bir kez derin ve sessiz nefes alma alışkanlığı kazandırın. Bu tek nefes, ilk dizenin titrememesini sağlar.
5. Bakış: Okuyucu salonun arka duvarına, başların biraz üstüne bakmalıdır. Bu, hem tek tek yüzlerle göz göze gelmenin heyecanını azaltır hem de sesi salonun arkasına yöneltir.

Mikrofonla okuyacak öğrencinin mikrofona olan mesafesini provada ölçün ve bir işaretle sabitleyin. Mikrofon ve sahne düzeniyle ilgili ayrıntıları tören günü sahne düzeni yazımızda topladık.

Koro hâlinde okuma: dört biçim

Koro hâlinde okuma, şiiri bir sınıfın ortak sesi hâline getirir ve tek öğrencinin üzerindeki baskıyı kaldırır. Dört biçimden birini seçebilirsiniz:

• Solo ve koro: Dizeleri tek öğrenciler okur, tekrar eden ya da kapanış dizeleri tüm sınıf söyler. Kalabalık sınıflar için en kolay biçimdir.
• Karşılıklı gruplar: Sınıf iki gruba ayrılır, gruplar dizeleri sırayla okur. "Bir Sabah, Bir Söz" bu biçim için yazıldı.
• Birikerek okuma: İlk dizeyi tek öğrenci okur, ikinci dizeye bir öğrenci daha katılır, her dizede katılan sayısı artar ve son dizeyi tüm sınıf söyler. Coşkunun giderek büyüdüğü bir etki yaratır.
• Yankı: Bir okuyucu dizeyi söyler, grup son iki sözcüğü fısıltıyla tekrarlar. Ortaokulda düşünceye dayalı şiirlerde etkileyici bir biçimdir, ama provada iyi ayarlanmalıdır.

Koro hâlinde okumanın en büyük tuzağı bağırmaktır. Otuz öğrenci birlikte okurken herkes biraz daha yüksek söylemeye başlar ve metin anlaşılmaz bir uğultuya dönüşür. Provada "en sessiz okuyan grup kazanır" diye bir oyun oynamak, sınıfa ölçülü okumayı öğretmenin kısa yoludur.

İki haftalık çalışma planı

1. 1. ders: Şiiri siz okuyun, sınıfla anlamını konuşun, bilinmeyen sözcükleri açıklayın.
2. 2. ders: Okuyucuları ya da grupları belirleyin, durak ve vurgu yerlerini metin üzerinde birlikte işaretleyin.
3. 3. ders: Kâğıttan okuyarak tempo ve nefes çalışın. Ezber henüz beklenmez.
4. 4. ders: Kâğıtsız deneme. Takılan yerde arkadaş ya da öğretmen yalnızca ilk sözcüğü fısıldar.
5. 5. ders: Tören yerinde, varsa mikrofonla prova. Sahneye çıkış ve iniş de çalışılır.
6. 6. ders: Genel provada şiirin programdaki yerini, önceki ve sonraki bölümle geçişini deneyin.

Şiiri programın müzik bölümüyle nasıl birleştireceğinizi düşünüyorsanız şiir ve şarkı geçişli 15 dakikalık gösteri akışı yazımızdaki örnek programa, genel tören kurgusu için de 29 Ekim programında müzik bölümü yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Şiiri en iyi okuyan öğrenciye vermek: Her yıl aynı öğrencinin şiir okuması diğerlerinin cesaretini kırar. Koro hâlinde okuma, sahneyi daha çok öğrenciye açar.
• Yaşa uygun olmayan metin: Anlamını bilmediği bir metni ezberleyen öğrenci, sahnede sözcükleri değil sesleri sıralar.
• Abartılı jest: Her dizeye bir el hareketi eklemek okumayı tiyatroya çevirir ve dikkati sözden uzaklaştırır. Bir iki anlamlı hareket yeter.
• Tek kâğıt, tek kopya: Şiirin metni yalnızca öğrencide durursa tören sabahı kaybolabilir. Öğretmende ve sunucuda da birer kopya bulunsun.

Kısaca

29 Ekim töreni için şiir seçerken uzunluğu, sözcükleri ve imgeleri sınıf düzeyine göre tartın; metnin kaynağını ve şairini doğrulayın, emin değilseniz atıf yapmayın. Sesli okumada durak, vurgu, tempo, nefes ve bakış ayrı ayrı çalışılmalıdır. Koro hâlinde okuma ise hem kalabalık sınıfları sahneye taşır hem de tek öğrencinin üzerindeki baskıyı kaldırır. Yukarıdaki üç şiir bu biçimlerin her biri için bir başlangıç noktası olarak yazıldı; sınıfınıza göre kısaltabilir, bölüştürebilir ve kendi sesinizi katabilirsiniz.